Antonio Damasio: "idioot om te beweren dat wij geen vrije wil zouden hebben"

Antionio DamasioTrouw heeft vandaag weer een artikel in de serie "de dood van de vrije wil", het negentiende (waarvan er slechts zes in het dossier op de website zijn in te zien).

Deze keer een interview met Antonio Damasio die blijkbaar hier is om zijn boek "Het zelf wordt zich bewust" (Self comes to mind)  te promoten. Titel van het stuk: "Cultuur is een breinproduct." (Het was aanvankelijk niet mogelijk er een link naartoe te leggen, maar inmiddels wel: zie hier)

Zoals ik al eerder in het blog "Looking for Damasio" schreef, nam Damasio Spinoza niet echt serieus (zijn boek Looking for Spinoza kreeg dan ook zeer ten onrechte de Nederlandse titel Het gelijk van Spinoza). In het interview vandaag komt de naam van Spinoza dan ook niet voor (anders dan in de aan het eind genoemde titel van dat vorige boek).

Wat de vrije wil betreft staat hij aan de kant van Libet: we kunnen niet vrij onszelf aansturen, maar we kunnen wel een door ons lichaam (brein) ingezette handeling stopzetten. Waar díe 'wil', dat vermogen, dan ineens vandaan komt blijft nog steeds een raadsel. "Uit de cultuur", benadrukt Damasio.  

In het artikel krijgt Damasio gelegenheid de kern van zijn nieuwe boek over het ontstaan van het 'zelf' te schetsen. Hij legt een zwaar verband tussen het in wisselwerking ontstaan van bewustzijn, taal en cultuur (hoewel hij benadrukt dat hij bioloog is). Op de vraag...

En daarin schuilt onze vrije wil?

„Inderdaad – ’vrij’ tot op zekere hoogte. Aan de ene kant delen wij ons bewustzijn met de dieren en is de basis van ons zelfgevoel niet wezenlijk anders. Aan de andere kant zijn we in het geheel niet als dieren. Omdat we in staat zijn gebleken om cultuur te construeren en het is precies die cultuur die ons vrijheid geeft.

Overigens is het dezelfde cultuur, de sociale verbanden waarin we leven, die ons in onze keuzemogelijkheden beperkt. Maar dat wil niet zeggen dat we geen vrije wil zouden hebben. „Veel van wat wij ’vrije wil’ noemen, komt neer op ons vermogen om nee te zeggen tegen dat wat ons biologische zelf wil. Als je genen bijvoorbeeld bepalen dat je seks wilt met een bepaald persoon, maar in jouw cultuur is dat niet geoorloofd, dan kun je ervan afzien. Dat is dan een bewuste, vrije keuze. Het is idioot om te beweren dat wij geen vrije wil zouden hebben.”

Tot zover dit interview.

Bij nader inzien geeft hij blijkbaar toch Descartes gelijk!

Het blijft een merkwaardig allegaartje. Van de ene kant, via de weg  die o.a. de neurobiologie exploreert, werken de natuurwetten die maken dat we onvrije impulsen ondervinden die ons aanzetten tot gedrag. Van de andere kant maken we onze cultuur en via die onszelf - worden we cultureel en maatschappelijk bepaald (onvrij) via culturele normen.*) En daarbinnen ontwikkelen wij een Zelf met een Bewustzijn dat ook over het vermogen van een Vrije Wil beschikt, al was het dan alleen maar om 'nee' te kunnen zeggen. En dat is geen illusie die we onszelf en elkaar voorhouden? Nee. Argument? "Het is idioot om te beweren dat wij geen vrije wil zouden hebben."

*) Ik wijs op een aardige column van Bart De Wever in De Standaard vandaag, over moraliteit. "Het individu dat zich poogde te ontvoogden van een almachtige God, wordt zo onderworpen aan het zachte despotisme van een almachtige bureaucratie."

Reacties

Stan,

Vandaag staat een klein commentaartje van mijn hand op het interview met Damasio.
In de Verdieping van 8 maart staat een lezenswaardig interview met Damasio, een wereldberoemd neuroloog. Vooral de zinsnede 'je kunt de christelijke principes niet volgen als je ze niet in je hersenen hebt' wil een voorbeeld zijn om de cultuur tot breinzaak te promoveren. Hij trekt een parallel met het leren vioolspelen. Dat is een wat ongelukkig voorbeeld omdat het suggereert dat als je maar goed oefent het vanzelf tot breinzaak wordt. Wel, dat gaat misschien op voor iemand die talent heeft voor vioolspelen maar dat gaat niet op voor iemand die talent heeft voor het volgen van christelijke principes. Oefening baart kunst, maar het baart niet het al of niet volgen van bepaalde principes. Cultuur blijft voor de mens hoofdzaak, geen breinzaak.

Goed gedaan, Sicco
Ik had het in de krant nog niet gezien, daar mijn oog meteen viel op de volgende bladzijde met de antwoorden op de door Wilma Kieskamp gestelde vraag onder de titel "De mens is geen machine, de vrije wil bestaat."
Goede reactie, trouwens.
Ik heb het al jaren geleden opgegeven om nog een lezersbrief naar Trouw te zenden, omdat die meer niet dan wel opgenomen worden. Ik reageer een enkele maal nog wel eens op de website, omdat die (als je je fatsoenlijke gedraagt) wel door de moderator komen. Verder houd ik het meestal bij dit weblog.

Als de vrije wil bestaat: iedereen WIL gelukkig zijn, waarom is dan niet iedereen gelukkig?