Anton L. Constandse (1899 – 1985) vrijdenker over Spinoza

Anton Constandse

Was een bekende Nederlander, door velen gewaardeerd, hoewel hij standpunten bracht die niet iedereen kon navolgen; maar hij deed dit altijd zakelijk en weloverwogen.
Z’n opleiding bestond uit middelbare aktes Frans, verder was hij vooral een selfmade man. Hij werd pleitbezorger van anarchisme (dat hij als een speciale vorm van liberalisme zag), pacifisme (waar hij op terugkwam), atheïsme en vrijdenkerij. Van 1945 tot 1964 was hij hoofd buitenlandredactie van het Algemeen Handelsblad. Ook was hij politiek commentator bij de VPRO. Hij schrijf onder meer voor het Humanistisch Verbond, De Vrije Gedachte, De Gids, De As, De Vrijdenker, Verstandig Ouderschap (het tijdschrift van de NVSH) en Mens en Wereld.

Tussen Grondslagen van het atheïsme (1926) en Grondslagen van het anarchisme (1936) schreef hij Spinoza en het atheïsme (1932) ter herdenking van de 300e geboortedag van Spinoza.

Het werd tijd dat ik eens een blog wijdde aan deze vrijdenker die ook over Spinoza schreef. Lang geleden was ik al eens een afbeelding van de cover van zijn brochure over Spinoza en het atheïsme tegen gekomen, maar over de tekst ervan beschik ik pas sinds onlangs David Bakker deze scande en op de website van het vrijdenkersforum plaatste. Aan de achterzijde staat: "Uitgave Hoofdbestuur "De Dageraad", Afdeling Boekhandel, Postbus 793, Postrekening 141226, Amsterdam" -  [PDF]

Het is moeilijk samen te vatten waarover Constandse schreef, want hij was een veelschrijver over anarchisme, humanisme e.d. Hij schreef politieke commentaren. Ik heb dat alles niet gelezen en houd dit blog bescheiden bij zijn bescheiden Spinoza-werk.

Eerder, in een blog over Bernard Damme (1864 - 1953), 'werkman-filosoof' en Spinozist, schreef ik dat diens vertolking van het ‘arbeiders’-spinozisme door Anton Constandse werd voortgezet. In 1927 had Constandse de belangrijkste ‘arbeidersfilosofen’ weten te verenigen in een nieuw blad, De Nieuwe Cultuur, onafhankelijk atheïstisch weekblad. De oude Damme werd er de belangrijkste medewerker van Constandse op wie hij veel invloed had. Damme heeft volgens Thissen in het algemeen een behoorlijke invloed gehad op arbeiders, maar ook op intellectuelen. Voor zover ik kon nagaan schreef Constandse 4x over Spinoza, maar ik denk dat hij slechts éénmaal studie van Spinoza maakte en vervolgens zichzelf plagieerde, want in de latere teksten zie je veel uit de eerste terugkomen:

“Spinoza en het Atheïsme” in 1932 uitgegeven door “De Dageraad”.

Eener onzer geestelijke voorouders: Spinoza (brochure uitgegeven door de Vrijdenkers Radio Omroepvereeniging, in 1946, gratis voor leden, te koop voor niet-leden),

 

“De actualiteit van Spinoza”. In: De Gids. Jaargang 140. Meulenhoff, Amsterdam 1977. Bij gelegenheid van de 300 sterfdag van Spinoza. [DBNL]

Geschiedenis van het Humanisme in Nederland (Kruseman, Den Haag 1978, 51984] met daarin over: Geert Groote, Erasmus, Spinoza, Tyssot de Patot, Van Vloten, Multatuli, Busken Huet, Allard Pierson en Domela Nieuwenhuis.

Hij geeft een redelijke samenvatting van de biografie van Spinoza, waarin opvalt dat hij Willem van Blijenbergh onder diens vrienden rekent en verder dat hij Spinoza een pamflet met “de ellendige barbaren” echt laat ophangen. Het meest opmerkelijk vind ik dat hij de Ethica een Logica noemt. Verder kan ik me goed vinden in de schets van Spinoza’s leer die hij biedt. Hij gaat daarbij vanzelf uit van Spinoza’s humanisme en geeft geen enkele verklaring of reden waarom hij Spinoza opneemt in de reeks auteurs die hij in Geschiedenis van het Humanisme in Nederland behandelt, alsof het vanzelfsprekend is dat zij tezamen in een boek worden opgenomen.

Voor mij betekende de brochure de ontdekking van de dichter A. van Collem. Het was door Constandse's mededeling over Van Collem “In zijn “God” en in “Van God en van de Natuur” (hoewel hij Spinoza niet noemt) is hij toch een dichterlijke “Spinozist”, waar hij nog enige dichtregels bijvoegde, waarmee hij deze Spinozistische dichter aan mij voorstelde. Direct ging ik op zoek naar méér en schreef – vóór dit over Constandse – het blog over Abraham van Collem, die ik dus aan hem te danken heb.

Na een citaat dat Bolland uitsprak bij een herdenking in 1899, besluit Constandse zijn brochure met deze zin:

“Want Spinoza heeft zich waarlijk verdienstelijk gemaakt jegens de mensheid.” En zo is het. En ook Constandse heeft zich redelijk verdienstelijk gemaakt voor de Nederlanders.

• Er is een vijfde tekst, zo lees ik nu op het vrijdenkersforum in een mededeling van Fred Neerhoff, die verwijst naar "Constandse's kritiek op Spinoza in zijn 'Het soevereine ik. Het individualisme van Lao-tse tot Friedrich Nietzsche', Meulenhoff (1983) onder de paragraaf 'De trots van Spinoza'. Die vierde - meer kritische - tekst van Constandse over Spinoza heb ik nog niet in handen gehad, maakt me nieuwsgierig. [cf hier]

_____________

Bronnen

Historici.nl over Constandse

DBNL over Constandse

Wiki over Constandse

IISG over Constandse

Wouter Kuijlman, METAMORFOZE VRIJDENKERS. VERANTWOORDING VAN EEN COLLECTIE VRIJDENKERSPUBLICATIES UIT DE PERIODE 1855–1950 (doctoraalscriptie Universiteit voor Humanistiek, Utrecht, juli 2005 - PDF)
 

 

 

Reacties

Bij het plaatsen van dit blog was het PDF met de tekst van de brochure van Constandse over Spinoza in zes dagen tijd 5x gedownload. Binnen tweeëneenhalf uur is het nu al 10x gedownload. Het dubbele aantal - een duidelijk spinozablogeffect!

With compliments!

ter aanvulling: 'Spinoza en het atheïsme' verscheen ook in de bundel: 'Bevrijding door verachting' van Constandse, bij Meulenhoff Ideeën, 1976, isbn 9029005734, blz. 30-50.

Fred, dank voor de complimenten en Karel, dank voor de aanvulling - elke snipper informatie kan van nut zijn.

Inmiddels is het aantal downloads alweer verdubbeld. Tot momenteel werd het Constandsedocument over Spinoza 20x gedownload. Nu houd ik er mee op om er naar om te zien en als spinozablogeffect te melden.

Stan,

Je zegt: “Hij gaat daarbij vanzelf uit van Spinoza’s humanisme en geeft geen enkele verklaring of reden waarom hij Spinoza opneemt in de reeks auteurs die hij in Geschiedenis van het Humanisme in Nederland behandelt, alsof het vanzelfsprekend is dat zij tezamen in een boek worden opgenomen.”
Moet ik hieruit begrijpen dat je vindt dat Spinoza geen humanist is? Naar mijn mening is Spinoza een vrijdenker en geen humanist. Dat zijn twee verschillende zaken.
Overigens spreekt ene W.N.A. Klever over “Spinoza’s humanisme” in een bijdrage aan het boek “Geschiedenis van het humanisme, Hoofdfiguren uit de humanistische traditie, onder redactie van P.B. Cliteur en W. van Dooren, Uitgeverij Boom, Meppel en Amsterdam, 1991”. De ‘veelzeggende’ titel van Klevers bijdrage luidt: “Humanistisch anti-humanisme; Spinoza in de zeventiende, zijn volgelingen in de achttiende eeuw”. Lekker hoor dat gegoochel met begrippen.

Mvg David Bakker

PS. Wilt u weten in welk opzicht vrijdenken zich onderscheidt van humanisme, klik dan hieronder op mijn (roze) naam.

@ David Bakker
Hij ging mij precies om zoals ik het schreef. Spinoza’s humanisme is voor Constandse geen punt van reflectie of argumentatie, maar kennelijk een vanzelfsprekendheid. Dat viel mij op.
Overigens, aan (pseudo-religieuze) woordentwist en scherpslijperij over verschillen en/of overeenkomsten tussen ‘vrijdenkerij’ en ‘humanisme’ doe ik niet mee; acht ik niet vruchtbaar en laat ik geheel over aan jullie vrijdenkersblog. Net als gegoochel trouwens met pseudo contaminaties of verhaspeling van 'begrippen' als "Humanistisch anti-humanisme." Vergeet maar.

Nu jullie er toch over bezig zijn: In zijn 'Mannen rond Spinoza', Verloren (1997) spreekt Wim Klever over "het strijdlustige humanisme" van de vrijdenker Adriaan Koerbagh (Hoofdsuk 5).

Blijkbaar heeft ook Klever - zoals zo velen - niet scherp wat humanisme is. Misschien interessant om de humanistische Verklaring van Amsterdam eens te toetsen aan Spinoza's leer.

Wanneer je klikt op mijn (roze) naam verschijnt de tekst van deze verklaring.

Stan,
Nu ik je reactie op de post van David Bakker nog eens nalees, denk ik niet dat je zijn bijdrage goed begrepen hebt. Immers, niet David Bakker spreekt over "Spinoza's humanisme" en over het "Humanistisch anti-humanisme" maar hij wijst er juist op dat W.N.A. Klever dat doet.
Verder zeg je je er zelf over te verbazen dat Anton Constandse Spinoza een humanist noemt. Voilá!

De berichten van de heer Bakker staan in spiegelschrift maar dan anders. Dubbel genaaid houdt beter denkt hij. Elk item over atheisme, vrijdenkerij etc zal, al dan niet zelf gepushed, door de heren Bakker en Neerhoff worden gepropageerd met een stelligheid waar een SGP-er zijn zondagse petje voor afneemt. Vrijheid om te denken en te filosoferen is, naast veiligheid, het belangrijkste goed in een democratie. Alleen Stan bewaak wel de rode draad in jouw blog. En dr W.N.A. Klever "ene" noemen is dedain, de heer Klever is een van de voornaamste Spinoza-kenners zeker in ons land.

Of iemand prof. of dr. voor zijn naam heeft staan zegt me op zich niks. Het overgrote deel van het Hollandse academische wereldje stelt wetenschappelijk gezien weinig voor. Dit geldt vooral voor de sociale wetenschappen. De affaire Stapel is wat dat betreft nog maar een topje van de ijsberg.

Niet dat deze discussie mij bijzonder boeit, maar ik zie toch wel dat Greenways niet zegt dat dédain jegens ene dr. N.W.A. Klever niet op zijn plaats is omdat hij dr. voor zijn naam heeft staan. Ook voor de rest kan ik Greenways' bijdrage waarderen.

Even ben ik een zomers dagje uit en zie eens wat een reacties...
Maar, wat is goed lezen toch moeilijk.
Ik probeer mijn 'positie' nog eens duidelijk te maken:
[1] Ik had uiteraard heel goed door dat "Humanistisch anti-humanisme" een typering van Wim Klever was en niet van David Bakker. Ik heb laten weten dat ik niet van zulke vage woordspelletjes houd (en dan maakt het niet uit of die afkomstig zijn van "een van de voornaamste Spinoza-kenners", zoals Greenways hem omschrijft);
[2] Ik heb nooit gezegd mij er "over te verbazen dat Anton Constandse Spinoza een humanist noemt". Ik heb tot tweemaal toe geconstateerd dat Spinoza's humanisme voor Anton Constandse blijkbaar een vanzelfsprekendheid is, waarover hij niets meer hoeft uit te leggen: hij reflecteert er niet over en geeft er geen argumenten voor. Dat is dus het teken dat het volgens hem (Constandse) klare koek is: Spinoza hoort wat hem betreft onder de humanisten, hetgeen geen toelichting vraagt. Dat heb ik tot tweemaal toe alleen maar geconstateerd.
[3] Ik heb me zelf niet erover uitgelaten of je Spinoza een humanist kunt noemen, of een vrijdenker of een humanist én vrijdenker. Mij interesseert nauwelijks. Als je hem het een of het ander noemt vraagt dat een goede definiëring én argumentering.
[4] Ik heb laten weten dat ik een "woordentwist en scherpslijperij over verschillen en/of overeenkomsten tussen ‘vrijdenkerij’ en ‘humanisme’ niet vruchtbaar acht en dat ik daar liever ik niet aan meedoe. Met de typering (pseudo-religieuze) woordentwist hoopte ik duidelijk genoeg te zijn.

Ja je hebt helemaal gelijk. Eigenlijk zou je Spinoza ook wel een christen of een moslim kunnen noemen. Hij heeft het immers voortdurend over die enige God. Wat maakt het allemaal uit. Het is allemaal hetzelfde. Misschien zijn er hier en daar wat verschillen maar dat mag geen naam hebben. Dat is allemaal haarkloverij.

Maar alle gekheid op een stokje. Zelf hou ik - net als Spinoza (lees de Ethica) - wel van een beetje heldere definities. Dat kan namelijk een vruchtbare discussie bevorderen.

Lezen en begrijpen hetgeen je leest zijn twee verschillende zaken. Dat valt op te merken als iemand aangeeft de "Ethica" van Spinoza te hebben gelezen, en mede Spinoza een aanhanger van een bijgeloof noemt. Inderdaad alle gekheid op een balk van twee bij twee. Er zijn wellicht mensen die rode vlekken krijgen bij het lezen of het horen van het woord God, maar ik ken ook mensen die zich steeds meer kunnen vinden in de God van Spinoza. De derde vorm van kennen staat buiten de ratio dat te willen doorgronden kost een levenlang en is mijn uitdaging!

Over welk bijgeloof heb je het precies? Het humanistische bijgeloof?

Voor alle duidelijkheid. Als ik spreek over humanisme - deze term kent vele betekenissen - bedoel ik het humanisme zoals dat hier ten lande door het Humanistisch Verbond wordt gepropageerd.

"greenways",
Spinoza's derde soort van kennen heeft natuurlijk wel betrekking op inzichten die objectief toetsbaar zijn. Niet toetsbare inzichten worden meestal geclaimed door goeroe's en warhoofden die menen de ratio te kunnen ontstijgen.

@ Greenways,

De 'derde soort kennis' staat niet buiten de ratio, maar heeft de ratio noodzakelijk nodig om te bestaan.

Met vriendelijke groet,
P Marel

fred je blijft steken in wat je rationeel kunt "bewijzen" dat geeft jou en een ieder in/over het algemeen een prettig gevoel. Houwe zo en gelukkig verder leven anders word jij een warhoofd! Sterker nog het bijgeloof zoals Spinoza dat in TTP zo treffend verwoordde en uiteen zette is, als je Spinoza begrijpt, de consequentie van dat gevoel (de natuurwet volgen is ook niet alles in het mensensamenleving dan maar gehoorzaamheid...en tucht want de chel wacht)!
P. Marel Spinoza's filosofie gaat uit van 4 en later van 3 soorten van kennis. Als de intuitie voortvloeit en een noodzakelijke uitbreiding van de ratio zou zijn had Spinoza het bij twee gelaten. De intuitie is van een andere orde. Ik ken atheisten die het, volgens hen mystieke karakter van de intuitie en gelukszaligheid om God (van Spinoza) te kennen, niet accepteren. Houwe zo en gelukkig verder leven!

"greenways",
Hartelijk dank voor je beste wensen. En jij natuurlijk lekker doorbabbelen he?