Amsterdam-Spinozawandeling 'Revolutie van de geest' online

Er waren (en zijn) meerdere initiatieven voor een Spinozawandeling in Amsterdam (en soms elders). Zo ontwikkelde Michel van Dijk in samenwerking met Mee in Mokum en onder auspiciën van de Amsterdamse Spinoza Kring een dergelijke wandeling. Hij zou nog bij het Gilde Amsterdam te bestellen zijn, maar dat is op de betreffende website niet makkelijk te vinden. Het was, meen ik, de opzet dat er een boekje van uitgegeven zou worden, maar dat is er volgens mij nog niet van gekomen.
Vanuit het Joods Museum is voorbije jaren wel eens een Spinozawandeling aangeboden, met accent op de joodse buurt. Ook ingenieur, filosoof en HOVO-docent Wim Lintsen besluit zijn Spinoza-cursussen wel eens met een wandeling in Amsterdam of Den Haag. En Jossi Efrat biedt al enkele jaren ’s zomers een hele Spinoza-excursie aan (Amsterdam, Ouderkerk a/d Amstel, Rijnsburg en Den Haag).

Aan deze initiatieven heeft Margreet Brandes nu de hare toegevoegd. Margreet Brandes is socioloog die zich veel met hersenwetenschap en de relatie ervan met de samenleving bezig houdt. En die daarbij ook zeer geïnteresseerd is in Spinoza en Coornhert. Zij heeft zich vanuit die interesses een tijd intensief met het ontwikkelen van een Spinozawandeling bezig gehouden. Nu die (bijna) naar haar zin is, heeft ze haar resultaat op internet gezet. Titel: Amsterdam-Spinozawandeling “Revolutie van de geest” [zie hier].

Voor het maken van een interessante Spinoza-wandeling is veel kennis nodig, maar ook durf/lef, veel gedrevenheid en doorzettingsvermogen; maar ook zorgvuldigheid en ‘Beschränkung” waarin zich de meester toont. Over de eerder genoemde eigenschappen beschikt Margreet meer dan over de laatste. Ik heb afgelopen zomer met haar als gids zo’n wandeling door de Amsterdamse binnenstad gemaakt en daarbij haar grote interesse, inzet en gedrevenheid kunnen ervaren.

Dé moeilijkheid voor een Spinoza-wandeling is vooral dat er zo weinig plekken zijn aan te wijzen die direct en onweerlegbaar duidelijk de herinnering aan Spinoza meedelen. Er zijn geen huizen of gebouwen aan te wijzen, waarin Spinoza met zekerheid gewoond, gestudeerd of gewerkt heeft. Of die zijn afgebroken of we weten de plek niet precies. We moeten het dus doen met vermoedens en vooral met context: de vrienden of kennissen met wie Spinoza contact heeft gehad, zoals Lodewijk Meijer, Franciscus van den Enden, Pieter Balling, Jarig Jelles en uitgever/boekhandelaar Jan Rieuwertsz. Maar dan nog: we weten wel dat Rieuwertsz zijn winkel in de Van Hasseltsteeg had, maar niet in welk huis precies; of dat de Latijnse school van Van den Enden aan de Singel stond, maar niet waar.

Margreet Brandes heeft veel wetenswaardigheden bijeengebracht, maar heeft ook de durf om veronderstellingen als feiten te brengen. Zo wijst zij Rieuwertsz winkel, die als uithangbord tMartelaersboek had, precies aan. En ook weet zij in welk gebouw Van den Enden zijn school had. Dit alles zonder dat ze duidelijk maakt dat het haar eigen veronderstellingen zijn of aangeeft waar ze haar gegeven vandaan heeft, hetgeen ze bij andere feiten soms weer wel doet.

Zij heeft de context heel breed gemaakt: de plekken van de doopsgezinden, de Rederijkers, Coornhert vooral (van wie ze zoals gezegd een fan is), Comenius, Rembrandt, zonder dat ze overigens de hele zeventiende eeuw op haar schop neemt. Het accent ligt toch op Spinoza en zijn kring.
Hier en daar weet ze een treffend korte typering van een werk aan te geven, maar soms is ze daarin te uitvoerig – voor tijdens een wandeling althans. Ook ik, die veel wel wist, kwam af en toe toch aardige informatie bij haar tegen. Verrassend vond ik b.v. dat ze een verband zag tussen hoe Spinoza in de TTP enkele malen over Alexander de Grote schreef en het feit dat Lodewijk XIV zich graag als Alexander liet uitbeelden. Zij veronderstelt dat Spinoza op die plaatsen wellicht verhuld-kritisch naar Lodewijk XIV verwees.

Maar uiteindelijk wil ze teveel: niet alleen alle omgeving en context aanwijzen en toelichten, maar ook een soort encyclopedie leveren, waarin samenvattingen van leven en werken worden aangeboden. Dat zou nog wat verder ingekort moeten worden, dunkt me. Ook zijn er wat slordigheden, laat ze hier en daar onnodig zien dat een Engels werk haar bron was (b.v. Meijer's 'Philosophy, interpreter of Holy Scripture'). Er dient nog wat eind-redactioneel werk verricht te worden en vooral nog wat aan grafische vormgeving te worden gedaan. Nu is alles in kleine letter in twee kolommen naast elkaar geplaatst. Heel handig is dat nog niet. Ook zijn de twee PDF-bestanden die ze aanbiedt nog niet in b.v. een tablet onderweg te gebruiken. Dat komt wellicht allemaal nog.

Maar dat zijn kritische opmerking van een stuurman aan de wal, die zich zelf niet gauw aan zo’n taak zal zetten. Ik waardeer het dan ook zeer dat Margreet Brandes dit werk heeft verricht en het als nog-niet-helemaal, maar-wel-bijna af, als een soort ruw materiaal dus, alvast op internet heeft gezet. Wat zou het handig zijn als de diverse initiatieven ineen zouden kunnen worden geschoven en als een handig boekje bij de wandeling of eventueel als PDF op een tablet kan worden aangeboden dat men echt in de hand kan houden onderweg, op een wandeling om de wereld van Spinoza te ontdekken. Margreet laat zien dat die omgeving en die tijd in het huidige Amsterdam nog heel goed is aan te wijzen en op te roepen. Waarvoor dank.

Wel aardig om nog op te wijzen: helemaal links onderaan op haar wandeling-internetpagina vertelt de auteur ervan iets over zichzelf, het Dalton-onderwijs dat ze genoot en Spinoza.

Reacties

Stan, dank je voor je bespreking. Je haalde er leuke dingen uit. Het werd steeds meer een historisch onderzoek.

Het zo in den brede beschrijven van alle mogelijke facetten hoort bij de fenomenologische methode. Pas dan kan je tot de kern komen. Spinoza gebruikt avant la lettre de methode ook in de TPT en de Ethica. Sterker nog, de methode is volgens mij op hem gebaseerd. (Als het weer beter is) kunnen op basis van wat er nu ligt verschillende Spinoza-wandelingen door Amsterdam worden gemaakt. Iedereen kan de locaties van tevoren opzoeken. Margreet

Stan, nog dit. Ik zette Amsterdam én Spinoza op de pagina in kolommen naast elkaar, zodat de lezer zich steeds bewust is dat het gaat om een causaal verband: te laten zien wat in Amsterdam (en in de Republiek als geheel) gebeurde en op Spinoza van invloed was. Dat hij onderdeel was van de fascinerende 'revolutie van de geest', die toen plaats had gevonden en nog plaatsvond.