Aanstaande Spinozacursussen bij HOVO-instellingen

Bij sommige HOVO's (Hoger Onderwijs voor Ouderen) worden komend seizoen weer cursussen over Spinoza aangeboden.
Ik noteerde de volgende:

[1] Bij de Senioren Academie Groningen verzorgt dr. Jeroen Bartels een cursus van 9 hoorcolleges over:
Spinoza over vrijheid. Vrijheid in de Ethica en het Theologisch-politiek traktaat

Het geloof in de mogelijkheid van vrijheid en het bestaan van een vrije wil komt volgens Spinoza voort uit onze onwetendheid met betrekking tot de oorzaken die ons handelen bepalen. Dit geloof berust volgens hem op een illusie die we beter kunnen opgeven. Het begrip ‘vrijheid’ blijft echter toch een essentiële rol spelen zowel in de Ethica van Spinoza als in zijn Theologisch-politiek traktaat. Maar het begrip heeft dan een heel andere betekenis. Vrijheid is in de Ethica hetzelfde als innerlijke autonomie: de vrije mens is niet meer de speelbal van krachten van buiten of in zichzelf waar hij geen zeggenschap over heeft. Hij heeft geleerd ‘op eigen gezag’ te leven, doordat hij zich van de invloed van deze krachten heeft weten te bevrijden.

Spinoza betoogt dat het voor mensen zeker mogelijk is een grotere autonomie te verwerven, al is de weg naar autonomie niet gemakkelijk. Hij laat zien hoe deze autonomie bereikt kan worden en wat de consequenties zijn van de grotere autonomie of vrijheid die men verwerft.

Ook in het Theologisch-politiek traktaat staat het begrip vrijheid centraal. Hier zoekt Spinoza naar de samenlevingsvorm die het meest bevordert dat men ‘de vrijheid benadert die de natuur een ieder toestaat’. Hij pleit voor vrijheid van denken, schrijven en spreken, en geeft tegelijk aan welke grenzen daarbij niet mogen worden overschreden. Voor dit alles is een goede staatsinrichting onontbeerlijk, want alleen in een vrij staatsbestel ‘is het een ieder toegestaan te denken wat hij wil en te zeggen wat hij denkt’. Spinoza’s pleidooi voor vrijheid wordt begeleid door een grondige en genuanceerde analyse van het verschijnsel religie en van de betrekkingen tussen godsdienst en staat.

Programma
In negen bijeenkomsten zullen we Spinoza’s uitwerking van het begrip ‘vrijheid’ in de Ethica en in het Theologisch-politiek traktaat zo nauwkeurig mogelijk volgen. Daarbij besteden we ook aandacht aan de vraag in hoeverre de weg die Spinoza schetst in de huidige tijd nog van belang is.

Aanbevolen literatuur:
Spinoza, Ethica. Vertaald en ingeleid door Henri Krop, Bert Bakker, Amsterdam 2004.
Robert Misrahi, 100 woorden over de Ethica van Spinoza. Vertaald door Frans van Zetten, Uitgeverij Atlas, Amsterdam/Antwerpen 2007.

Docent
Dr. J.J.A. Bartels, filosoof, oud-docent Rijksuniversiteit Groningen
[zie hier]

[2] Bij HOVO Nijmegen verzorgt dr. Paul Juffermans op woensdagen van 28 januari t/m 8 april (muv 25 februari) van 10.45 – 12.30 uur tien hoorcolleges over

Spinoza - Tien stappen naar wijsheid

De Ethica, het hoofdwerk van de Nederlandse filosoof Baruch of Benedictus Spinoza (1632-1677), heeft de vorm van een cirkel: het eerste deel handelt over God en het laatste deel over de verstandelijke Godsliefde (amor dei intellectualis). Daartussen zijn drie delen gelegen die handelen over ons als mensen, onze al dan niet adequate kennis, onze verlangens en emoties, en ons verstand. Men zou de Ethica ook kunnen typeren als een weg naar wijsheid, een weg die de mens wil voeren naar een inzicht in en een liefdevolle aanvaarding van zichzelf, de ander en de wereld waarin hij leeft. Het is tevens een weg naar een vorm van gemoedsrust en geluk door middel van een meditatieve analyse van ons gevoelsleven, onze eindigheid en onze onvolmaaktheid. Daarbij doet zich de vraag voor hoe een integratie tot stand kan komen tussen ons ervaren zelf en ons ideale zelf, tussen ons gevoel en ons verstand, tussen onze dagelijkse ervaringen en ons normatieve (ge)weten. En hiermee samenhangend: hoe wij op een harmonieuze wijze kunnen samenleven met onze medemensen en op constructieve wijze kunnen bijdragen aan de samenleving, waarvan wij deel uitmaken.
In deze cursus zullen we de weg van de Ethica in tien stappen afleggen, te beginnen met deel 1 en te eindigen met deel 5. Daarbij zullen we ook hier en daar vergelijkingen trekken met andere wijsheidsleren, zowel van westerse als van oosterse oorsprong.

Literatuur
Spinoza, Ethica. Men kan gebruik maken van een Nederlandse vertaling naar keuze.
[zie hier]

                                             Spinoza Monument Amsterdam

[3] Bij HOVO Amsterdam geeft ir. Wim Lintsen op woensdagen 4 februari – 1 april (4 maart collegevrij) 18.00–21.00 uur 8 colleges over

Spinoza’s emotieleer, breed uitgemeten Spinoza heeft een grandioze emotieleer ontwikkeld, die vandaag de dag nog uiterst actueel blijkt te zijn. Zijn bevindingen en conclusies omtrent ons emotionele leven werken niet alleen door in de persoonlijke en relationele sfeer, ze werpen ook een onthullend licht op het politieke en religieuze leven. Spinoza staat tegenwoordig vooral bekend als woordvoerder van de Hollandse Verlichting. Minder bekend, maar wel net zo interessant is het feit dat we Spinoza het beste kunnen begrijpen via zijn emotieleer.

We zullen het onderwerp van de cursus in een breed perspectief plaatsen.

De eerste drie colleges zijn bedoeld om de kern van Spinoza’s emotieleer te leren doorzien. We maken kennis met de idee dat emoties in ons werken als mechanische natuurkrachten. Tevens bespreken we enkele opvallende toepassingen binnen de moderne emotietheorie.

In de volgend drie colleges gaan we na wat Spinoza’s emotieleer betekent in de praktijk van alledag. Daartoe bespreken we een aantal stellingen uit de Ethica, die de werking van emoties als liefde en haat, schaamte en trots, hoop en vrees, hebzucht en eerzucht, hoogmoed en zelfvoldaanheid voor het voetlicht brengen. We zullen zien dat de teksten in Spinoza’s Ethica stimuleren tot zelfreflectie en een kritisch humanistische ethiek.

Tenslotte behandelen we in de laatste twee colleges een aantal konsekwenties van Spinoza’s emotieleer voor religie en politiek. We staan stil bij een van de meest sublieme emoties, namelijk de ‘amor intellectualis Dei’. En we gaan na welke emoties van belang zijn in een democratische samenleving, opdat vrede, veiligheid, tolerantie, de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst tot bloei kunnen komen.  NB Dit is een uitgebreidere versie van de zomercursus Spinoza en de emoties

literatuur
Spinoza, Ethica, pocket uitgave Wereldbibliotheek
Een reader met toepassingen van Spinoza’s emotieleer in huidige emotietheorieën wordt door de docent beschikbaar gesteld (kosten € 10,–).

[zie hier]

[4] Dezelfde cursus "Spinoza’s emotieleer, breed uitgemeten" maar dan tien colleges geeft ir. Wim Lintsen bij HOVO Windesheim Zwolle [zie hier]