Recensie van Maarten van Buurens Spinoza-boek – Redux. Uitlopend op de vraag: hoe wordt iemand eigenlijk Spinoza-expert?

Drie weken geleden besteedde ik vijf blogs aan mijn leeservaring van het boek van Maarten van Buuren dat toen net uit was en waarnaar ik lange tijd met hoge verwachtingen had uitgezien: Spinoza. Vijf wegen naar de vrijheid. Ambo / Anthos, 2016 [cf. onderaan de links erheen].

Ik kon in zekere zin wel genieten van het vele dat hij – vooral ook vanuit de veronderstelde context – van en over Spinoza gelezen had. Maar ik schrok toen bleek dat hij uiterst belangrijke aspecten van Spinoza’s filosofie niet, want volkomen verkeerd begrepen had. En ik kreeg al snel in de gaten waardoor dat kwam: hij had Spinoza door een Stoa-bril gelezen en op vele vlakken Spinoza als een Stoïcist geïnterpreteerd - op hoofdlijnen had hij van Spinoza een Stoïcist gemaakt. Omdat dat nogal een beschuldiging was gebruikte ik vijf blogs om die waar te maken – het met bewijsplaatsen aan te tonen. Ik zag vier of vijf grote vormen van misverstaan, die ik hier niet ga herhalen – daarvoor verwijst ik naar die blogs. Tussen de besprekingen door vermeldde ik wel enige malen dat er ook flink wat genietbare passages waren. Maar toch vergalde de grote miskleunen mijn leesplezier erg. En het accent in de bespreking lag daardoor uiteraard vooral op mijn kritiek.

Lees verder...

Spinoza bij het ochtendblad

Al vaker heb ik erop gewezen, hoe ik dikwijls al bij het lezen van mijn ochtendkrant, Trouw, zonder dat zijn naam aan de orde is, aan Spinoza moet denken. Zo gebeurde het vandaag weer bij een artikel over gevaren die kinderen lopen op internet. En hoe moeilijk het is hen daarvoor te behoeden, want – zo blijkt – adviezen die bij voorlichting in de klas worden gegeven, leiden in sommige gevallen juist tot dat gevaarlijke gedrag. De reden daarvoor staat in de kop van het artikel. En eronder heb ik de uitspraak van Spinoza in de Tractatus Politicus (10/5) gezet, waaraan ik meteen moest denken.

 

Niet dat ik wil suggereren dat Spinoza de uitvinder of ontdekker van deze waarheid is. Integendeel: in de TP heeft hij, zonder die aanduiding die hij in de Ethica meegaf, vele axioma’s ingelast waarop hij zich in zijn argumentatie baseerde. Ja, in zekere zin is ook het betoog van de TP axiomatisch opgebouwd, maar minder stringent dan de Ethica.

Kan Karl Riedel (1804 – 1878) van Athenäum de Carolus Riedel van de Cartesii & Spinozae praecipua opera philosophica (1843) zijn?

Piet Steenbakkers besprak in Jean Salem (ed.), Spinoza au XIXe siècle [2007, cf. blog *)] "Les éditions de Spinoza en Allemagne au XIXe siècle". Het ging om de volgende werken:

MURR, ADN, 1802 [cf. blog]

PAULUS, OPERA, 1802-1803 [cf. blog en blog]

GFRŒRER, OPERA, 1830 [cf. blog]

DOROW, ADN, 1835 [cf. blog en blog]

RIEDEL, OPERA, 1843

BRUDER, OPERA, 1843-1846 [cf. blog]

BOEHMER, LINEAMENTA/ADN, 1852

SCHAARSCHMIDT, KV, 1869 [cf. blog]

GINSBERG, OPERA, 1874-1877

Bij de namen van de tekstbezorgers vermelde ik de blogs die ik jaren terug over hen maakte. Ik wil nu naar de anderen op zoek te gaan en zien of er blogs over te maken zijn. Weinig of misschien wel niets is te vinden over Carl Riedel van wie in de Literarische Zeitung in 1843 de volgende advertentie verscheen:

Lees verder...

"Door Spinoza’s lens" aan zesde druk toe

Op haar website laat Tinneke Beeckman weten dat van haar boek Door Spinoza’s lens [dat op 11 oktober 2012 werd gelanceerd] in juni 2016 een zesde druk gaat uitkomen bij uitgeverij Polis. Het krijgt een nieuwe cover en een nieuwe inleiding die de titel krijgt: ‘Een oefening in levensfilosofie’. Dat wordt ook de ondertitel. [Daaraan kun je merken dat ze bij The School of Life betrokken is geraakt]. De uitgever prijst het aan met de slogan: "Een inspirerend boek voor wie bewust door het leven gaat." [Zie bij issuu].

Steven Nadler over: Why Spinoza still matters

In Aeon verscheen vandaag (zo vernam ik van Ruud Mooijman die ik hierbij graag dank voor zijn tip) een essay van Steven Nadler:

Why Spinoza still matters
At a time of religious zealotry, Spinoza’s fearless defence of intellectual freedom is more timely than ever.

Het essay behoeft verder geen introductie. Misschien alleen nog de toelichting dat het geïllustreerd werd met het bekende schilderij van Samuel Hirszenberg uit 1907: Spinoza wyklêty (Spinoza in de ban gedaan), Zie essay hier – het heeft een  omvang van ca. 6 A4-tjes.

 

Hoe dr. ir. Emanuel Rutten Spinoza voor zijn karretje spant

Op 19-04-2015 had ik een blog: “Nee maar, Emanuel Rutten citeert Spinoza.” Mijn verbazing in de titel had alles te maken met het feit dat ik bij dr. ir. Emanuel Rutten nog nooit iets over Spinoza had aangetroffen. En nu twitterde hij ineens over: "Determinatio negatio est." Ik raadde hem aan om Spinoza nog eens zelf te gaan lezen en niet te menen hem via Hegels misverstand te begrijpen.

Gisteren verscheen op The Post Online een artikel van zijn hand: “Het einde van het materialisme, fysicalisme, naturalisme en nog wat “ismen” - De filosofische theory of everything?”

Zie hoe hij daar in een uiterst vernuftige redenering (want om die boodschap kan je Rutten wel op pad sturen) Spinoza gelijk geeft met zijn axiomatische stelling “Determinatio negatio est." Hij verwijst naar de brief aan Jarig Jelles van 2 juni 1674, maar uit niets blijkt dat hij die gelezen heeft en tot zich heeft laten doordringen in welk verband Spinoza met dat axioma kwam en hoe hij het dus bedoelde. Spinoza legt daar uit hoe ‘vorm’ een afbakening (letterlijk: ‘bepaling’) van iets is uit een groter onbepaald iets (materie). Hij geeft daarbij ook aan dat ‘vorm’ alleen van toepassing kan zijn op eindige en bepaalde lichamen. Als ik de vorm van iets beschrijf, als ik het afbaken van de rest (van wat het niet is) geef ik daarmee niet iets positiefs aan, maar verwijs ik naar wat het niet is: bepaling is zo gezien dus ontkenning. Voor Spinoza geldt het axioma alleen bij eindige, bepaalde dingen.

Zie hoe Rutten hiermee in zijn stukje aan de slag gaat en er op de snelst mogelijke manier een universele uitspraak (ook over het niet-eindige) van maakt. Hij maakt en passant van ‘bestaan’ een eigenschap en gaat voorbij aan Kants 'bestaan is geen predicaat' ofwel: voegt geen eigenschap toe. Hij smokkelt tijdens zijn redenering het bestaan van minstens één bovennatuurlijk ding binnen – zoiets gaat bij hem vanzelf.
(En dan ook nog menen dat je Spinoza's gelijk aantoont...). 

Maar ook uit dit stuk blijkt niet dat hij zich serieus met Spinoza heeft bezig gehouden (wel met Hegel, hoewel hij die hier niet noemt; wel in een recente tweet: "Iets is alléén wat het is #binnen zijn grens en #door zijn grens." (Hegel)).

Lees verder...

Data VHS Spinozazomerweek 2016 bekend

van 25 t/m 29 juli 2016

De Spinozazomerweek 2016, georganiseerd door de Vereniging Het Spinozahuis zal in 2016 wederom in het Woodbrookershuis in Barchem (Achterhoek) plaatsvinden, en wel van maandag 25 juli t/m vrijdag 29 juli. Het thema is dit jaar:

Spinoza, joodse filosofie en jodendom.

Binnenkort is het programma bekend, en worden ook de praktische bijzonderheden vermeld. [Cf. VHS]

Om misschien alvast eens in te zien [ik vernam van haar komst...]

 

'Jura sunt anima imperii' (TP 10/9).

Vorige week hebben we met onze Spinoza Kring Limburg de bespreking van de Tractatus Politicus aan de hand van de vertaling door Karel D’huyvetters als Staatkundige verhandeling, afgesloten. Een paar maal heb ik de groep erop gewezen hoe Karel er duidelijk problemen mee heeft om mens met geest, multitudo met menigte en anima met ziel te vertalen. Hij zocht dan telkens andere uitwegen en een enkele maal ging hij met zijn omweg de mist in. Het in de kop staande zinnetje vertaalde hij met: “De rechten zijn immers de kern van de staat.” Met kern voor anima leek een niet onaardige oplossing gevonden, hoewel je toch naar mijn gevoel iets mist als het niet ‘de ziel van de staat’ mag wezen. Zie daarover aan het eind van het blog meer. *)

Maar het echte probleem zit in de vertaling van ‘Jura’. Ik citeer een alinea uit Filippo Del Lucchese, “Spinoza and constituent power” [in: Contemporary Political Theory (2016) 15, #2, 182–204] waar ik graag op wijs. Dit tijdschrift stelt namelijk deze tekst vrij beschikbaar [cf. als html en als PDF].

In dit artikel is te lezen:

Lees verder...

Vierde Spinoza Haiku

De sterke punten van de 'geometische ordening' sterk toegelicht

Er is in de loop der tijd vaak kritiek uitgeoefend op de manier waarop de Ethica is geschreven: erg moeilijk, veel stappen worden gemist, geen toelichting van de eigen ontdekking (zoals b.v. Descartes wel deed). Aaron Garrett bespreekt in "The Virtues of Geometry" de sterke kanten van de aanpak.

Al zo'n vijf jaar heb ik in het blog waarin ik regelmatig de titels verzamelde van een boek dat Michael Della Rocca als redacteur heeft en dat moet verschijnen als The Oxford Handbook of Spinoza (maar dat almaar uitblijft) ook vermeld dat daarin het genoemde artikel van Aaron Garrett zou worden opgenomen.

Onlangs ontdekte ik dat hij het op academia.edu heeft geplaatst. Een verrassend interessant artikel dat ik ieder ter lezing aanraad. Mij gaf het een beter inzicht in de merites die de geometrische ordening voor Spinoza gehad moet hebben.

Hij behandelt als sterke punten van de geometrische ordening: transparency, force, security, Scale, compactness, flexibility, generality en sense-independence. Voor de betekenis van dit alles verwijs ik naar het artikel. Hij behandelt daarin uiteraard ook het verschil van analyse en synthese - en de behandeling van stof in Analytic order versus de geometrical order.

En hij maakt op creatieve manier inzichtelijk waarom Spinoza ons niet laat zien welke analytische methode bij hem vooraf ging aan zijn synthetische presentatie in geometrische orde. Spinoza laat niet zien hoe hij zijn kennis verwierf, maar behandelt de stof zo dat de lezer z´n eigen ´analytische’ ontdekkingen doet door lezen en herlezen en er almaar meer van te begrijpen - stukje bij beetje. En zo is de Ethica eigenlijk te zien als een combinatie van analyse en synthese.

Een fascinerend artikel, waarop ik ooit nog eens terugkom als ik de draad van de ´idea Dei´ weer eens oppak, zoals mijn bedoeling is.

Aan Spinoza-blogger Raif Badawi weer een Europese prijs toegekend

Aan de vele prijzen die de gevangengezette Saoedi-Arabische blogger Raif Badawi al ontving, is afgelopen zaterdag de „Deschner-Preis” door de Giordano-Bruno-Stiftung toegevoegd. Hij kreeg hem samen met zijn vrouw Ensaf Haidar die hem in ontvangst nam in de Deutschen Nationalbibliothek in Frankfurt am Main.

Mit dem Deschner-Preis, der nach dem 2014 verstorbenen Schriftsteller und Kirchenkritiker Karlheinz Deschner benannt ist, werden Personen oder Institutionen geehrt, "die sich in herausragender Weise auf dem Gebiet der Religions- und Ideologiekritik engagiert haben". Erster Preisträger war der britische Evolutionsbiologe Richard Dawkins [cf. en cf.].

Er lijkt een ideeënwedloop gaande tussen Europese instellingen en het Saoedi Arabische koninkrijk, waarbij de eersten vrijheidsprijzen toekennen en de laatste als maar grimmiger in de vervolging van ideeënvrijheid volhardt. Zie in dit blog het overzicht van de zes blogs die ik in 2015 aan Raif Badawi wijdde.

Inutilis scientia Spinozana [204] Spinoza’s zegel als foute ring

Spinoza is in, dus pikken sommigen via merchandising graag een graantje mee. Onlangs bracht een Amerikaans bedrijf in Cambridge, MA, deze Personalized Replica Spinoza Signet Ring [$249+]. De maker heeft niet goed naar het zegel gekeken of niet helemaal begrepen waar de letters voor staan. Een replica is het niet, want een zegelring van Spinoza is niet bewaard gebleven; misschien produceerde hij z’n lakzegels met een lakstempeltje.

De ring is ook in spiegelbeeld te verkrijgen zodat het een echte zegelring wordt. En ook aan de belettering zal nog wel iets te doen zijn, mocht iemand geïnteresseerd zijn. [Cf.]


Vergelijk vooral met het blog Spinoza’s zegel met 'caute'. Zie ook het blog over The Philosopher's Ring.

Spinoza nog niet in de lijst van Het Belangrijkste Boek

Er is weer een ‘belangrijke verkiezing’ uitgevonden waarmee men in Nederland wordt beziggehouden: “Verkiezing van het Belangrijkste Boek van Nederland.“ Het TV-programma De Wereld Draait Door wijdde er gisteren z’n hele uitzending aan en had een reeks BN-ers uitgenodigd om hun 10 belangrijkste boeken voor die lijst aan te wijzen. Dat waren Ellen Deckwitz, Adriaan van Dis, Tom Lanoye, Floortje Dessing, Frank Evenblij, Annemiek Schrijver, Martine Gosselink, Jan Paul Schutten, Stijn Huijts en José van Dijck.

Ik had aan die onzin hier uiteraard geen aandacht gegeven, als niet Annemiek Schrijver, die de rubriek “Geloof, filosofie, levensbeschouwing” voor haar rekening nam, niet ook Spinoza’s Ethica in haar lijstje had opgenomen. Dit moet ik als chroniqueur van Spinozana hier uiteraard even melden.

 

Op de website www.belangrijksteboek.nl waarop men tot 22 september kan stemmen, is de Ethica overigens nog niet ingebracht. Ik ga dat zeker niet doen, want zie dat als volkomen onzin. Het wordt immers nog altijd de Bijbel die door het hypocriete volk zal worden gekozen.

Lees verder...

"Het goede doen en blij zijn" als tegeltje

Dagblad Trouw heeft op de laatste pagina van de zaterdagbijlage Letter & Geest een rubriek: “de tegel”, waarin bekende en minder bekende mensen geïnterviewd worden over hun levensmotto. Vandaag is de beurt aan Tinneke Beeckman [cf.]. Ziehier haar motto.

Dat ze het de vijftigste stelling van deel vier van de Ethica noemt i.p.v. een uitspraak in het scholium bij stelling 4/50 [nog eens herhaald in 4/73s]: ik heb er geen moeit mee. En hoewel ik in mijn blog van 28 november 2010 over “Bene agere, et laetari” voorstelde om er “zeker geen tegeltjeswijsheid” van te maken, heb ik er vrede mee dat het hier toch gebeurt: Spinoza komt er immers weer eens mee onder de aandacht.

Lees verder...

Derde Spinoza Haiku

Lees verder...

Tweede Spinoza Haiku

Lees verder...

Eerste Spinoza Haiku

Lees verder...

Ook in 2016 filosofie-cursussen op Lesbos [met een beetje Spinoza]

Vorig jaar had ik diverse blogs over filosofie-cursussen die op Lesbos werden gegeven. Ik vroeg me af of de vluchtelingencrisis nog een impact had op deze cursussen: zouden ze wel doorgaan? Maar zie, toen ik daar even naar op zoek ging, kwam ik het volgende tegen:

[1] Miriam van Reijen: Filosofiecursus met stevig wandelen op Lesbos [cf.] van 9 t/m 16 mei en 19 t/m 26 september 2016

Thema mei 2016: Passies en/in het brein, ofwel: de zeven hoofdzonden. Wat zeggen christendom, filosofie en neurowetenschappen hierover? Aan de hand van het boek De zeven hoofdzonden, handleiding voor de 21e eeuw van filosoof Fernando Savater, en Passies van het brein- waarom zondigen zo verleidelijk is, van Margriet Sitskoorn, en teksten van diverse filosofen.

Thema september 2016: Stoïcijnse levenskunst: evenveel geluk als wijsheid, naast Epicurus, Epictetus, Seneca en Sartre wordt ook Spinoza (iedere dag één filosoof) besproken. Een paar uur aan het einde van de dag samen al filosoferend stevig lopen over de 'geitenpaadjes' door de heuvelachtige omgeving o.l.v. een plaatselijke gids maakt onderdeel uit van de cursus.

Inleider: Miriam van Reijen. Informatie en aanmelding:
mt.vanreijen@avans.nl

Lees verder...

Spinoza op de Nieuwe Nachtwacht

                         [uitsnede schilderij Hoge Raad]

Gisteren opende koning Willem Alexander het nieuwe gebouw van de Hoge Raad in Den Haag. Het is het eerste gebouw dat speciaal voor de Hoge Raad werd ontworpen. Kunstenares Helen Verhoeven maakte een kolossaal schilderij voor de ontvangstruimte. In een interview met de Volkskrant vertelde ze: 'Ze vroegen of ik de nieuwe Nachtwacht kon maken.' [Cf.] Tweeënhalf jaar werkte ze aan het enorme doek dat het werk moest verbeelden van het hoogste rechtscollege van Nederland en van de Nederlandse rechtsgeschiedenis. De afmetingen, 6,47 x 4 m, zijn zelfs groter dan Rembrandts Nachtwacht.

 

In Trouw vandaag deze foto waarop de kunstenares uitleg geeft over het doek. Dat Spinoza er ook op voorkomt, viel me pas op doordat Rik Wassenaar mij erop attendeerde en me op de foto van Adriaan van der Ploeg in de Volkskrant wees, waarop dat duidelijk te zien is. Rechts naast hem Erasmus.  

NRC-Handelsblad geeft de mogelijkheid als op een zoekplaatje figuren op het doek aan te klikken om te zien om wie het gaat. Voor méér informatie zie ook hier en hier en hier over de beelden bij de Hoge Raad aan de Korte Voorhout in Den Haag.  

Lees verder...

Misverstand over Spinoza-boek van Maarten van Buuren

Schrijfster Jannah Loontjens van Roaring Nineties bracht zondag deze foto in een tweet, waarin ze schreef: "Tussen Spinoza en @ErnoEskens - ik verkeer in goed gezelschap!" Ze moest eens weten.

 

De IDEA DEI en de INTELLECTUS INFINITUS - rediviva resp. redivivus

Over de onderwerpen ‘idea Dei’ en ‘intellectus infinitus’ is het vele malen gegaan op dit blog. Het laatste blog dateert van 22-02-2016: “intellectus infinitus SIVE idea Dei,” en kreeg 84 reacties.

De laatste drie van Henk Keizer die na mijn laatste reactie van 29 maart (waarin ik bedroefd met tabé afscheid van hem nam) resp. 4, 5 en 8 dagen later nog volgden, heb ik niet eens meer opgemerkt daar blogse ze niet meer onder “laatste reacties” liet zien. Ik heb ze vandaag pas gelezen, nadat ik van Henk via de email een nieuwe tekst ontving, waarin hij nog eens terugkijkt op die discussie en zijn zienswijze herformuleert.

Die neem ik als ‘gastblog’ hier op. Desgewenst kan het inblazen van een nieuw leven [vandaar idea Dei rediviva resp. intellectus infinitus  redivivus] een aanzet geven tot nieuwe discussie. Ik laat het nog even op mij inwerken en zal mij nader beraden op een eventuele reactie. Daar het onderwerp mij al jaren heeft bezig gehouden, ben ik Henk intussen alvast erkentelijk dat hij het met deze bijdrage in zeker zin een herkansing biedt - wellecht een nieuw leven inblaast.

Lees verder...

Rikus Koops brengt de Ethica cartografisch als eiland

Rikus Koops, bekend van zijn hertaling van de Korte Verhandeling, maakte een cartografische weergave van de Ethica in de vorm van een eiland. De vijf delen van de Ethica zijn daarop duidelijk aangegeven met daarin de nummers van de belangrijkste stellingen. Hij belooft: “Het is zodoende een fraaie en overzichtelijke inhoudsopgave die u in één oogopslag wegwijs maakt in de Ethica en het zoeken naar passages zal vergemakkelijken.”

 

Hij brengt de kaart voor geïnteresseerden aan de man. De kaart is bij hem te bestellen – zie zijn website - maar ligt binnenkort waarschijnlijk ook in de boekhandel van Praamstra in Deventer.

Spinoza langs de straat

Ene Matthew Paul Robinson plaatste deze foto op Instagram met het bijschrift "Things that one sees on the street #San Francisco." Spinoza’s beroemde laatste zin van de Ethica werd hier gebruikt om reclame te maken voor een fitness, training en wellness center in San Francisco, zie www.yubalance.com. Een tweet van Aviva Dierckx ‏attendeerde erop. [Toegevoegd aan het blog Spinoza merchandising]

 

 

Restaurator van schilderijen en kunsthistoricus Ronald de Jager over het Graat-Spinoza portret

Dit is een gastblog dat mij hedenmiddag werd aangeboden en dat ik hier graag een plaats geef. Het stuk hoeft verder geen inleiding en van af hierna is de heer De Jager aan het woord. Ik voeg er voorafgaand eerst de betreffende afbeelding nog eens aan toe.

 

Lees verder...

Nog eens over de sprekende gelijkenis van het Graat- en het Wolfenbütteler Spinoza-portret

Op de website van NRC-Handelsblad [cf. via dit blog] was een Spinoza-montage samen te stellen met de linkerhelft uit het (gespiegeld weergegeven) Graat-portret en de rechterhelft uit het Wolfenbütteler portret. Een sprekend beeld.

 

In de Tractatus Politicus Hoofdstuk 9/4 schrijft Spinoza: "Nam qui inter inaequalis aequalitatem quaerit, absurdum quid quaerit" [Want wie gelijkheid nastreeft tussen ongelijken, streeft iets absurds na.]. Het omgekeerde geldt echter ook - en dat is hier van toepassing: wie ongelijkheid wil volhouden tussen kennelijk gelijke zaken, doet iets absurds.

Of je de afbeeldingen nu naast elkaar plaats zoals hier, of met transparanten over elkaar legt, zoals in de video die ik maakte: je krijgt steeds de ene en dezelfde Spinoza.
[De video is tot vandaag 12:00 uur 750x bekeken; de eerste versie werd ook ruim 150x gezien, zodat je op 900 bezichtigingen uitkomt. Daar zitten uiteraard dubbeltellingen in.
Toevoeging tot vrijdag 23 april ca 12:30 uur 825x bekeken] 

Carel Peeters in VN mild over Maarten van Buurens Spinozaboek

Carel Peeters drijft wat over de oppervlakte en gaat niet de diepte in bij zijn bespreking van Maarten van Buuren’s Spinoza. Vijf wegen naar de vrijheid [Ambo / Anthos, 2016]. Gisteren verscheen zijn bespreking op de website van Vrij Nederland onder de titel “Spinoza of: eigen meester, niemands knecht,” waarmee hij de omschrijving van Van Buuren van sui juris overneemt.

      Peeters mijmert wat over de Spinoza zoals hij hem al eerder heeft leren kennen en haalt daar wat uit Van Buurens boek bij. Hij lijkt zich een beetje te hebben laten imponeren door Van Buurens aankondiging dat hij “het semantisch veld” in kaart zal brengen van “de verschuivende betekenissen” die Spinoza aan tot aan de 17e eeuw gebruikelijke filosofische begrippen geeft. De misvormingen die Van Buuren zelf vervolgens weer aanbrengt, vallen de recensent niet op. Het is een bespreking voor een algemeen publiek die waarschijnlijk daarom wat oppervlakkig blijft. Z’n enige kritiek is dat hij zich afvraagt of Van Buurens ondertitel ‘Vijf wegen naar vrijheid’ de lading wel dekt. Kortom, Peeters is nogal mild.

Het Spinoza-beeld van David Aronson (1923 – 2015)

Eindelijk na vijf jaar vond ik zelf het antwoord op mijn vraag “Wie weet meer van deze Spinoza?” die ik stelde in mijn blog van 11 februari 2011 bij deze afbeelding. De maker van de foto had er niet de naam van de beeldhouwer bij vermeld, alleen dat de foto in Toledo genomen was. Het blog leidde toen alleen tot een aardige discussie met Adrie Hoogendoorn die er een extatische uitdrukking à la die van Teresa van Avila in het bekende beeld van Bernini in zag (ik zag meer een lijdende Spinoza verbeeld). Maar informatie over het beeld leverde mijn vraag niet op.

Lees verder...

Aaron Schuster over Spinoza’s Kunst van het klagen, kortweg genaamd: Ethica

Het Sandberg Instituut, de master opleiding van de Gerrit Rietveld Academie, biedt masters aan in Fine Arts (MFA), Interior Architecture (MIA) en Design (MDes). Aan dat Instituut werd in het studiejaar 2013-2014 een cross-departmental Theory Program begonnen, waarin de relatie filosofie – kunst sterker aan de orde zou worden gesteld en waarvoor dr. Aaron Schuster werd aangesteld. Daarvoor was Schuster Fellow aan het Center for Advanced Studies, Rijeka, Croatia, en aan het  Institute for Cultural Inquiry ICI Berlin.

Deze Peter Sloterdijk van het Sandberg Instituut has written on such subjects as the history of levitation, sex and anti-sex, corruption, tickling, the politics of laziness, the comedy of Ernst Lubitsch, and Kafka’s philosopher-dog.
Op 20 april heeft in New York de presentatie plaats van zijn boek [
Cf.]:

Aaron Schuster, The Trouble with Pleasure: Deleuze and Psychoanalysis. MIT Press, 2016 – books.google

Hij behaalde zijn doctorsgraad aan de Katholieke Universiteit Leuven met de dissertatie “The Trouble With Pleasure: Philosophy and Psychoanalysi”; dit zal daarvan dus de handelsuitgave zijn. [Cf.]

In zijn boek, dat hij ziet als een “Kritiek van de Zuivere Klacht” [Kritik der reinen Beschwerde] geeft hij een filosofie van het klachten-hebben, waarin hij naast de neurosetheorie van Freud en Spinoza’s “intellectuele klacht van God”, vooral Deleuze’s ‘Grote Klacht’  behandelt. “Spinoza’s intellectual complaint of God?” [hij bedoelt, zoals we uit de index kunnen zien hier de genitivus subjectivus). Lees de merkwaardige paragraaf op p. 10-13 in books.google.

Lees verder...

Het Spinoza-schildje in Voorburg

Frank Rozenberg, Wethouder Financiën, Cultuur, Recreatie & Toerisme en Jongerenwerk van Leidschendam-Voorburg, laat op zijn twitterpagina het schildje zien dat gisteren aan het huis in de Kerstraat 39 te Voorburg werd aangebracht [cf. blog]. En zo kunnen we zien dat er jammer genoeg een foutje in geslopen is. Men heeft het hoofdthema van de Ethica (van de macht der passies, naar de macht van het verstand, ofwel: van slavernij naar vrijheid) verward met het centrale thema van de TTP, de Libertas Philosophandi (gemoderniseerd naar vrijheid van meningsuiting). En verder: er is helemaal geen correspondentie van hem met de gebroeders Huygens bekend. Jammer dat ze de tekst niet even door een Spinozakundige hebben laten controleren.

 

Erwin Wurm en zijn rode bank 'Ethik in geometrischer Weise dargestellt'

Beeldhouwer en conceptuele kunstenaar Erwin Wurm zal Oostenrijk vertegenwoordigen bij de Biënnale in Venetië in 2017. Momenteel loopt in Berlijn in de Berlinische Galerie (tot 22 augustus) een retrospectieve overzichtstentoonstelling van hem onder de titel "Bei Mutti". Op inventieve manieren betrekt deze Oostenrijkse kunstenaar de bezoekers van zijn kunstwerk in zijn kunst door hen uit te dagen om tijdelijk even ‘als beeld’ te fungeren. Daartoe biedt hij consoles, kleedjes, een bank of bezemsteel aan met op bijgevoegde schetsjes uitleg van wat van de bezoeker verwacht wordt. Hij noemt ze ‘One Minute Sculptures’.

Het lid van onze Spinoza Kring Limburg, Bob Hoekstra, bezocht deze tentoonstelling, zag tot zijn verrassing dat Erwin Wurm met Spinoza aan de slag was gegaan en hij deed actief mee door plaats te nemen op het matje waarbij de bezoeker uitgenodigd wordt: “Tief einatmen, Luft halten und an Spinoza's Freien Willen denken.”

en zo geschiedde...

 

Lees verder...

Vandaag is informatiebordje aangebracht op Kerkstraat 39 in Voorburg waar Spinoza van 1663 - 1668 woonde

Hoewel mij daarover nog geen publicatie onder ogen is gekomen [de VHS heeft zich aangeboden als uitgever van de documenten], is Kees van der Leer zeker van zijn ontdekking. Op zijn website is te lezen dat in het in november 2015 gepubliceerde boek Huygens’ Hofwijck, de buitenplaats van Constantijn en Christiaan “dankzij intensief speurwerk,” werd “onthuld in welk huis aan de Voorburgse Kerkstraat Spinoza van 1663 tot 1668 heeft gewoond. Door bestudering van Voorburgse haardstedenregisters, verpondingsboeken, transportregisters, erfenissen, huwelijken en kadastrale gegevens vanaf 1832 gelukte het mij vast te stellen dat dit huis het huidige pand Kerkstraat 37-39 is.” [Cf. ook dit blog]

Vanmiddag 16 april 2016 is om 12.00 uur: door Kees van der Leer in aanwezigheid van wethouder Rozenberg aan het huis in de  Kerkstraat 39, Voorburg een schildje onthuld over Spinoza’s verblijf aldaar. Tevens nam de wethouder een Engelstalige Monumentenroute in ontvangst. Cf. deze tweet en deze tweet.

Lees verder...

Het grootste raadsel rond het Graat-Spinoza-portret is Graat-specialist Margreet van der Hut

Vandaag is er dan het artikel in NRC-Handelsblad van Arjen Ribbens over het schilderij. Het staat ook in z’n geheel te lezen op internet. De door mij gemaakte video is er tussen geplaatst. Cf. tweet van NRC Wetenschap.

 

Lees verder...

Repliek van Constant Vecht aan de RKD over het 'Graat-Spinoza'-schilderij

Op 11 april 2016 verscheen op de website van het RKD, het Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, eindelijk, nadat sinds 23 maart 2016 het ‘record in bewerking’ was geweest, de informatie over – wat ik kortheidshalve noem – het 'Graat-Spinoza'-schilderij. Ik nam die gegevens over in mijn blog, waarna ze - diezelfde dag nog - weer van de RKD-site verdwenen. [Cf. RKD]

De eigenaar van het schilderij, de heer Constant Vecht, zond mij zijn reactie op de informatie die slechts één dag bij de RKD zichtbaar was, maar door mijn overname ervan nog op dit blog te zien is. Hieronder neem ik zijn tekst op. De afbeeldingen waarvan sprake is, en waarover het meest wordt gezegd, zijn door mij gescand en toegevoegd.

Hopelijk komt de RKD nu snel over de brug met wat men over het schilderij te melden heeft. Het zou goed zijn wanneer het rapport van R.E.O. Ekkart, S. Craft-Giepmans en C.L. van den Donk van december 2015 over dit schilderij alsnog openbaar wordt gemaakt.
Ben intussen benieuwd wat NRC Handelsblad morgen over het schilderij (en de kwesties in verband ermee) te melden heeft.

 

Lees verder...

Nettie Bromberg (1920-1990) maakte deze Spinoza-tekening

 

De kunstenares Nettie Bromberg die niet ver van mij vandaan, in Eijsden gewoond en gewerkt heeft, was mij tot heden niet bekend. Maar zojuist stuitte ik op een Spinoza-tekening van haar die als illustratie gebruikt werd bij een artikel over het ‘Spinozisme als materialisme’ [cf.] en dat deed mij uiteraard meteen naar haar op zoek gaan. Ik lees op een website over haar, dat zij van joodse origine was, een door haar vader gestuurde eigen opleiding onderging en vervolgens haar eigen stijl en techniek ontwikkelde, waarbij ze zich niets aantrok van geldende kunststromingen. “Tekenend, schilderend en aquarellerend maakte Nettie Bromberg portretten van mensen die haar na stonden, ook in de joodse geschiedenis en cultuur. Het grote onrecht van de Tweede Wereldoorlog, rassenhaat en onrecht ook in andere tijden waren een belangrijk thema in haar werk.” In haar biografie valt op: “Vooral Spinoza, de Nederlandse filosoof van Portugees-joodse afkomst, sprak haar aan, alsmede Constantin Brunner, die Spinoza's ideeën uitwerkte.” Zij is in Israël begraven en ook haar werk is volgens haar wil naar Israël overgebracht.
Haar Spinoza gaf ze een aparte, zeer intrigerende uitdrukking mee. 

Lees verder...

Vandaag in de Franse kiosken: Philosophie-Magazine met Spinoza. Voir le monde autrement

De Spinoza-speelfilm kunnen we maar beter helemaal vergeten

Ik bedoel niet de documentaire film Spinoza, een vrije denker van Robin Lutz, die in het kader van de Maand van de Filosofie vanavond in Enschede [cf.], en op 18, 25 en 26 april wederom in Pathé Buitenhof in Den Haag wordt vertoond [cf.], maar de speelfilm over een revolutionaire Spinoza die Rudolf van den Berg jaren geleden (in 2008) aankondigde en die intussen de titel Spinoza Con Brio meekreeg [cf.]. Maar het is en blijft oorverdovend stil rondom het ‘project’ dat almaar niet van de grond komt. Er was van een Spinoza-film sprake nog voor er over de film Süskind vernomen werd. Maar die film werd naar voren geschoven en kwam begin 2012 uit. Vanavond zal Süskind op het Belgische Canvas worden vertoond. Intussen is alweer een volgende film ingelast: A Real Vermeer, een film over Han van Meegeren, die volgens de planning in september 2016 zal worden uitgebracht. Er staat trouwens nog weer een film aangekondigd, die eerder zal worden opgenomen: Orestes. En al die tijd blijft het ‘project’ Spinoza Con Brio op een weinig levendige manier op de planken verschimmelen. Nee, de Spinoza-speelfilm kunnen we maar beter helemaal vergeten.
Ik verbied het mijzelf bij dezen om het nog ooit over die niet-film te hebben. Immers, hoe iets positiefs te zeggen over een niets?

Cf. blog 20 maart 2015 met blogs over de belofte van de Spinoza-film.

Spinoza, de positieve psycholoog avant la lettre

 

Dagblad Trouw heeft in bijlage de Verdieping vandaag een uitgebreid artikel over de zgn. ‘positieve psychologie’ die de laatste jaren nogal in opkomst is.

Dit o.a. n.a.v. het boek van Ernst Bohlmeijer & Monique Hulsbergen, Dit is jou leven, ervaar de effecten van de positieve psychologie. Amsterdam: [de serie Boom Hulpboek] Boom, 2013 [cf review]. Of letterlijker, n.a.v. een studie van Marijke Schotanus-Dijkstra van het Trimbos Instituut, waarvan de resultaten worden gepresenteerd op het derde landelijke congres Positieve Psychologie, dat de Universiteit Twente in samenwerking met het Trimbos-instituut, het NIP en het Tijdschrift Positieve Psychologie vandaag in De Reehorst in Ede organiseert. Het congres gaat over het belang van aandacht voor compassie, welbevinden en stress in de (geestelijke) gezondheidszorg, onderwijs & coaching. [Cf.]

De positieve psycholoog wil graag dat mensen floreren. Floreren! Een hedendaagse benadering voor wat bij Aristoteles eudaimonia genoemd werd; vaak vertaald met geluk, maar tegenwoordig, wellicht zo vermoed ik, onder invloed van Martha Nussbaum, graag met bloeien, floreren, vertaald.

Lees verder...

Nog eens over de Spinoza, Oeuvres complètes (1954)

 

Een dundrukuitgave van 18x11 zoals we Spinoza's complete werk in Nederland nooit zullen krijgen – om jaloers op te zijn.

Al eerder heb ik in blogs [cf. en cf.] gewezen op de Franse Gallimard-editie:  

Spinoza, Oeuvres complètes. Texte nouvellement traduit ou revu, présenté et annoté par Roland Caillois, Madeleine Francès et Robert Misrahi. [Bibliothèque de la Pléiade, n° 108], Gallimard, 1954 -
1648 pages

Ce volume contient:

Court traité - Traité de la réforme de l'entendement - Les Principes de la philosophie de Descartes - Pensées métaphysiques - L'Éthique - Traité des autorités théologique et politique - Traité de l'autorité politique - Correspondance. Appendices: La Vie de Spinoza, par Jean Colerus - La Vie de Spinoza, par un de ses disciples.

Lees verder...

Discussie in Marianne over "l'absence de Spinoza musulmans"

In de editie van 24 maart 2016 had Michel Onfray in het Franse weekblad Marianne een essay: "Le débat intellectuel est noyé dans la manie binaire." Het is niet online aan te klikken [ cf.], maar uit een reactie van rédactrice Martine Gozlan in de volgende editie die wél online staat, zou hij hebben geschreven: «Tant que l'interdiction philosophique sera signifiée d'inscrire le Coran dans sa configuration humaine et historique, un Spinoza musulman ne saurait être possible ou pensable.»

Dit onderwerp, de afwezigheid van een Spinoza in de moslimwereld, is in het verleden op dit blog vaker aan de orde geweest. Maar zoals Michel Onfray het probleem van die afwezigheid brengt, is wel heel merkwaardig: alsof in het geval van Spinoza de ruimte om de Bijbel wetenschappelijk als menselijke, historisch ontstane tekst te bestuderen, vooraf ging aan het verschijnen van Spinoza! Alsof die ruimte juist niet kon gaan ontstaan dóór het vrijmoedige rationele optreden van Spinoza.

Martine Gozlan legt in haar reactie het accent op vergelijkbare gevechten die al eeuwen geleden binnen de moslimwereld zouden zijn gevoerd. Door haar en door reagerenden worden diverse kandidaten als moslim-Spinoza’s genoemd.

Inutilis scientia Spinozana [203] Spinoza in de Biblioteca Económica Filosófica

De Spaans jurist en schrijver Antonio Zozaya (1859 - 1943) had een goed gevoel voor journalistiek en publiciteit. Om bij te dragen "aan het wetenschappelijk onderwijs in Spanje en de volkeren die onze taal spreken,” begon hij in 1880 de serie Biblioteca Económica Filosófica. In 1936 omvatte de reeks 97 titels, en waren er nog eens 20 in voorbereiding [cf. es.wikipedia].

Hij was enthousiast aanhanger van de Duitse auteur en filosoof Karl Christian Friedrich Krause (1781-1832) die zijn naam gaf aan het Krausisme, dat vooral in het Spanje van de 19de eeuw belangrijk was voor de hervorming van de staatsinstellingen [cf. nl.wikipedia]. Zozaya’s hoofddoel was de verspreiding in het Castiliaans van goedkope werken van de grote denkers, geselecteerd vanuit een als progressief beschouwd krausistisch perspectief. Zo werden Plato, Descartes, Kant, Schelling, Leibniz en anderen in de reeks opgenomen.  

In 1882 verscheen, verdeeld over de delen VI, VII en VIII, de Spaanse vertaling van Spinoza’s Tractatus theologico-politicus:

SPINOZA, TRATADO TEOLOGICO-POLITICO VOL VIII. traducción de Julián de Vargas y Antonio Zozaya. Madrid: Editorial: DIRECCION Y ADMINISTRACION, 1882 -Biblioteca Económica Filosófica - 178 paginas. In 1890 kreeg het een tweede editie.

Lees verder...

Hendrik Wyermars (1685 – 1757) let op: gewijzigd geboortejaar!

Hendrik Wyermars beschouwde een waar filosoof als iemand ‘die van alle waangeloof bevrijt was, en niet omhelsden, als 't geen wiskunstig bewesen kon werden waar te zijn.' (Voor-rede van De ingebeelde chaos). Maar ook wat niet wiskundig bewezen kan worden, maar pas na diepgaand speurwerk opgediept kan worden uit archieven, kan helpen een waangeloof te corrigeren.

In het blog van 08-06-2015 waarin ik Michiel Wielema’s hertaling van De ingebeelde chaos besprak, schreef ik:

Moesten eerdere blogs die ik aan hem wijdde [..] z’n data op (± 1685 - ? na 1749) stellen, nu zijn zijn levensjaren bekend en kunnen ze in de titel van dit blog voor het eerst op internet worden gebracht.

Maar zie, dit bleek toch niet zo definitief als het leek. Naar aanleiding van het vorige blog, ontving ik van Frank Mertens de volgende mail, die ik zo belangrijk vind, dat ik er een apart blog van maak. Hij schrijft (en wat volgt is dus geheel van zijn hand):

Lees verder...

‘De ingebeelde chaos’ van Hendrik Wyermars: vergeten document uit de spinozistische canon

Met deze contradictoire kop open ik graag dit blog van vandaag. N.a.v. het blog van gisteren, zag ik dat Uitgeverij Verloren in haar voorjaarsaanbieding 2016 eveneens nog eens alle vorig jaar uitgegeven boeken vermeldde, en daartoe behoorde ook

Hendrik Wyermars, De ingebeelde chaos. Hertaald en ingeleid door Michiel Wielema. Hilversum, Verloren, 2015 - ISBN 9789087045258 - €19 [books.google - Inhoudsopgave en eerste deel inleiding PDF] Driekwart jaar geleden verscheen het fraaie boekje – ik nam het weer eens ter hand, begon erin te lezen en moest glimlachen om de laatste zin van de heldere en informatieve inleiding van Michiel Wielema:

“Het is te hopen dat deze hertaling een aanzet zal bieden tot grondige bestudering van de tekst en zal leiden tot een grotere waardering voor een van de bijna vergeten documenten uit de canon van het Nederlandse en internationale spinozisme.”

Is dit geen schitterende contradictie: ‘bijna vergeten’ en toch behorend tot ‘de spinozistische canon’? Wie stelt die canon dan samen? En dat terwijl Wielema - in navolging van mij - wees op het feit dat Wyermars in het boek over de receptie van Spinoza in Nederland, Henri Krop’s Spinoza - een paradoxale icoon van Nederland (2014), helemaal niet voorkomt. Hoezo kan het dan tot de canon behoren?

Maar waard om gelezen te worden is het. Laat een student het oppakken en er eens een studie over schrijven. Want het zou toch eindelijk eens tot de canon moeten gaan behoren.

 

Spinozistische roman op komst: Simon Tyssot de Patot, Reizen en avonturen van Jacques Massé

 

Al enige malen had ik berichten over de poging om tot een eerste vertaling te komen [cf. blog] en over de aankondiging dat het medio 2015 zou verschijnen [cf. blog]. Het werd later, maar volgens de voorjaarsaanbieding 2016 van Uitgeverij Verloren [PDF] gaat het in mei van dit jaar er dan eindelijk van komen en zal verschijnen:

Simon Tyssot de Patot, Reizen en avonturen van Jacques Massé (ca. 1714). Uit het Frans vertaald door Lizette van Eijkeren, met een inleiding van Peter Altena. Uitgeverij Verloren, verschijnt mei 2016 – ca €25

Rond 1714 schreef de Deventer hugenoot Simon Tyssot de Patot (1655-1738), onder pseudoniem, in het Frans een fantasievol reisverhaal dat vele tijdgenoten schokte vanwege zijn spinozistische inhoud. Hoofdpersoon was een scheepsarts die na een schipbreuk met een reisgezel terechtkwam in een aards paradijs. Zij leerden er alles over de gewoonten van de bevolking. Toen zij op hun beurt uitleg gaven over het christendom, merkten ze dat dit volkomen absurd werd bevonden. Ook andere ontmoetingen tijdens hun verdere omzwervingen, onder andere met een dominicaan en met een tot de islam bekeerde Gascogner, boden stof tot filosofische en maatschappijkritische bespiegelingen. Het boek beleefde herdruk na herdruk en was een inspiratiebron voor Jules Verne. Volgens Jonathan Israel overvleugelt het alle filosofische romans van zijn tijd. Deze geruchtmakende tekst is nu voor het eerst in modern Nederlands vertaald. De inleiding beschrijft de literair-historische context.

__________________

"Simon Tyssot de Patot in IJsselstein" blog van PA op website van de  Stichting Jacob Campo Weyerman. Volgens deze PA zou het boek een voorwoord van Jonathan Israel krijgen, maar daarvan is in de voorjaarsaanbieding geen sprake.

Maarten van Buuren, “Simon Tyssot de Patot.” In: Raster #41, 1988 [Cf.]

Een analyse van de claim dat we in het Graat-portret met Spinoza van doen hebben

Heden ontving ik een uitgebreide reactie van Rindert Jagersma, waarin hij reageert op het (concept)artikel van Anna Koldeweij MA en Constant Vecht dat via het blog van 1 april 2016, “Repliek op Kaddisj voor een "Graat-Spinoza"-schilderij…” door mij werd gepubliceerd. Ik schreef daar toen bij: “Wellicht lokt het deskundige reacties uit.” En zie – hier zo’n reactie.

Boekwetenschapper Rindert Jagersma kan de regelmatige bezoeker van dit Spinoza-blog bekend zijn. Hij gaf me in het verleden diverse tips. Vooral is hij, samen met Trude Dijkstra, bekend als de ontdekker van de drukker van de Tractatus theologico-politicus en de Opera Posthuma, te weten: Israël de Paul (1630 – 1680) [cf. blog van 16 mei 2013]. Hij is bezig met een promotieonderzoek waarin hij zich richt op de rol die schrijvers en drukkers van pamfletten speelden in de ontwikkeling en de verspreiding van de ideeën van de Vroege Verlichting, met accent op Ericus Walten, daar die één van deze belangrijkste en beruchtste pamflettisten was [cf. blog].

Rindert dus heeft zich gezet aan een kritische lezing van ‘Een tot nog toe onbekend portret van Spinoza’ van Koldeweij/Vecht. Hij analyseert grondig de argumenten en achtergrondveronderstellingen die de auteurs aanvoeren voor hun stelling dat we met het schilderij met Spinoza van doen hebben. Hij schift deze in die welke z.i. overeind blijven en die welke hij discutabel acht. Zijn “Antwoord op ‘Een tot nog toe onbekend portret van Spinoza’” werd zojuist als PDF gepubliceerd en wordt door mij van harte ter lezing aanbevolen.

Als we met het schilderij met Spinoza van doen hebben, en deze blogger twijfelt daar niet aan, is het uiteraard elke aandacht waard die kan bijdragen aan helderheid en om twijfels of raadsels die er omheen lijken te hangen, weg te nemen resp. op te lossen.

Zie hier de link naar zijn eigen website waarop hij de portretten ter vergelijking heeft geplaatst. U kunt er door met de cursor over de afbeelding te gaan, deze meer of minder over elkaar heen leggen.  

Lees verder...

RKD geeft informatie over het "Graad-Spinoza"-portret

Misschien omdat naar verwachting eind van de week NRC Handelsblad met een artikel over het schilderij komt? Hoe dan ook, nadat het record enige weken in bewerking was, geeft de website van de RKD, het Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, heden informatie over het betreffende object [cf.] – zonder de afbeelding. Gezien het mogelijk belang voor de Spinozakunde, neem ik de gegeven informatie hieronder over. Daarna, aan het eind van het blog dus, veroorloof ik mij een enkele opmerking.

Lees verder...

Spinoza’s werk in het Frans rap voorgelezen

Gisteren bracht ene Brand Hast 8 video’s naar Youtube waarin alle werken van Spinoza in Franse vertaling voorgelezen worden. Een merkwaardige gebeurtenis die ik hier meld, hoewel mij niet duidelijk is wie aan zo'n project wat hebben, gehoord ook het rassnelle tempo waarin gelezen wordt. Wie de teksten voorleest en om welke vertalingen het gaat heeft Brand Hast er niet bij vermeld.

Erg deskundig lijkt me de uploader sowieso niet, want de Traité des trois imposteurs des religions dominantes et du culte wordt simpel als van Spinoza in de reeks meegenomen. Enfin, voor de eventuele liefhebber.
[De video’s zullen wel weer verwijderd moeten worden, vermoed ik]

Zie hoe 't 'Graat-Spinoza'-schilderij op 't Wolfenbütteler-portret lijkt

Dit schilderij dat ca. tweeënhalf jaar geleden opdook en waarover ik al diverse blogs schreef (zie onder), blijft mij intrigeren.

In de eerste blogs die ik schreef over dit "Graat-Spinoza"-schilderij stond voor mij centraal en lag vooral de nadruk op de vaststelling van forensische instituten “dat het veel waarschijnlijker is dat het om een en dezelfde persoon gaat, dan dat het niet om een en dezelfde persoon gaat!”

Dit is redelijk scherp, maar toch nog enigszins voorzichtig uitgedrukt, maar zo dienen wetenschappelijke instituten een slag om de arm te houden. Het was voor mij van de aanvang af duidelijk dat Spinoza werd afgebeeld, zodat ik boven die blogs de uitroep durfde plaatsen “Ecce Spinoza”.

De volgende video maakte ik met behulp van beeldmanipulatie die ik van een bezoeker van dit weblog ontving. Hij projecteerde over elkaar de Spinoza-portretten van het Wolfenbütteler en van dit Graat-schilderij, waardoor duidelijk te zien is hoe beide schilderijen overeenkomen: de een is overduidelijk een kopie van de ander (of beide zijn een kopie van een onbekend derde schilderij). Welke de kopie is en welke dan het origineel, laat ik in het midden. Om dat uit te kunnen maken, moet er meer bekend worden.

[Video op 11 april vervangen wegens fout over datum van ontdekking]

Lees verder...

Menasseh ben Israel (1604-1657) was in de 17e eeuw belangrijk voor christenen

Ferdie Fluitsma merkte dat het volgende boek nog niet op dit weblog gesignaleerd was en tipte mij dat ook Spinoza erin voorkwam. En hoewel books.google laat zien dat dat tamelijk marginaal blijft, neem ik hier toch graag over de tip dat verscheen:

Sina Rauschenbach, Judentum für Christen. Vermittlung und Selbstbehauptung Menasseh ben Israels in den gelehrten Debatten des 17. Jahrhunderts. Walter de Gruyter, 2012 Inhaltsverzeichnis [PDF] – books.google - Review door David H. Price [PDF], waarin we lezen dat het om de herziene versie gaat van haar Habilitationsschrift uit 2010.

Menasseh ben Israel (1604-1657) was one of the most important Rabbis of the Early ModernAge in Europe. He became known primarily through his leading role in negotiating the readmission of the Jews to England. The England negotiations, however, were only the final chapter of a life-long program, which is fully examined in detail for the first time in this work. Menasseh is introduced as a Jewish scholar, who – despite all the success he achieved in the Christian world – also failed because his path between mediation and self-realization was understood only by a very few.

 

Waarom Spinoza ons in de postmoderniteit zo bevalt

Gisteren herplaatste The Huffington Post een artikel van Adaam J. Levin Areddy (writer, Journalist, videographer and musician) dat eerder, op 4 augustus 2013, in The Times of Israel had gestaan:

                                          "Free by Dissonance"

De schrijver ziet, als zo velen, een zekere dissonantie in Spinoza: enerzijds z’n determinisme, anderzijds zijn pleidooi voor (politieke en filosofische) vrijheid. Deze twee op het eerste gezicht zo tegenstrijdige ideeën, moeten niet ‘opgelost’ worden, zoals de sociaal psycholoog Leon Festinger, uitvinder van de theorie van de ‘cognitieve dissonantie’ voorstond, maar juist vastgehouden worden. De auteur ziet dat als onze levensmogelijkheid: het onbegrijpelijke, ja absurde van het leven accepteren, ja zelf omarmen. Terwijl we ons bewust zijn van de vluchtigheid van alles, in dat inzicht precies geluk te vinden. Het is de manier waarop in de postmoderniteit juist Spinoza zo gewaardeerd kan worden.

Lees verder...

Na 5 blogs over het Spinoza-boek van Van Buuren, wijs ik nog eens op Adrie Hoogendoorn's Spinoza-trilogie

Zie in dit blog hoe u deze inleidingen, prima handreikingen van arts en filosoof Adrie Hoogendoorn bij het lezen van Spinoza, kunt bestellen.

Beter dan met een Stoa-bril lees je Spinoza met een Spinoza-bril

Met de Stoa als kompas zet Maarten van Buuren ons een fake Spinoza voor: Spinoza de Stoïcist [5 en slot]

Vandaag het vijfde en laatste van mijn besprekingen van dit boek van Maarten van Buuren, Spinoza. Vijf wegen naar de vrijheid [cf. het 1e, het 2e,  het 3e en het 4e deel].

VIJF BLOGS om een boek over Spinoza te bespreken, ja het ‘vakkundig’ neer te maaien: lijkt dat niet een beetje op overkill? Dat mag zo lijken, maar het leek mij nodig om de conclusie die ik al meteen in de kop gaf, waar te maken. De bewering dat Maarten van Buuren ons met dit boek niet de ware, maar een verzonnen, onjuiste, valse, ja fake Spinoza voorzet, is er nogal één die wel enige onderbouwing vraagt. Ik heb dat naar beste weten zo goed mogelijk gedaan. Behalve te laten zien dat en waar hij in de fout ging, kon ik ook redelijkerwijs aangeven waardoor dat kwam, n.l. doordat hij Spinoza volkomen vanuit een Stoa-bril las. Hij heeft blijkbaar veel van de Stoa bestudeerd, o.a. ook zoals de Stoa in het werk van Hugo de Groot en Hobbes te vinden is - allemaal razend interessant zoals dat door hem is weergegeven! Maar het heeft ontegenzeggelijk geleid tot distorsie van zijn lezing van Spinoza’s filosofie.

Lees verder...

Openbare les over Epicurus, Diogenes en Spinoza.

Op dit moment [blogse loopt een half uur achter] begint aan het Colegio Hipatia FUHEM (bij Madrid) een openbare les over wat in de blogtitel is aangegeven en dit affiche toont. Dit past misschien wel mooi tussen mijn besprekingen van het jongste Spinoza-boek in Nederland. [Cf. & cf.]

 

Met de Stoa als kompas zet Maarten van Buuren ons een fake Spinoza voor: Spinoza de Stoïcist [4]

Vandaag het vierde en voorlaatste van mijn besprekingen van dit boek van Maarten van Buuren, Spinoza. Vijf wegen naar de vrijheid [cf. het 1e, het 2e en het 3e deel].

In dit blog kan ik wel met wat positiever geluid beginnen, maar ook nu is er aanleiding voor zware kritiek. In het vierde hoofdstuk, getiteld “Volg je intuïtie”, geeft de auteur een uiteenzetting over Spinoza’s kenleer. Een fraaie vondst is dat hij het verschil in zienswijze op hoe je kennis bereikt tussen Spinoza en de Engelse empirische wetenschap die in zijn tijd opkomt, weergeeft door de via Oldenburg verlopende briefwisseling tussen Spinoza en Robert Boyle uitvoerig te behandelen. Dat doet hij heel helder en goed te volgen. Ik heb er niet echt bezwaar tegen dat hij in zijn poging die verschillen goed duidelijk te maken, de later ontdekte chemische formules van de scheikundige elementen (moleculen) typeert als datgene wat Spinoza met zijn zoeken van de essentie bedoeld zou hebben. Hoewel dat uiteraard een vergelijking is die mank gaat, kan hij er toch aardig de verschillen mee duidelijk maken.
Jammer vind ik dan weer wel dat hij deze vergelijking niet relativeert door a) aan te geven dat de moderne wetenschap helemaal niet meer naar ‘essenties’ op zoek is (de ‘essentie der dingen’ interesseert de wetenschap geen bal) en b) dat hij niet aangeeft dat eventuele wetenschappers die als volgeling net als  Spinoza de hypothetisch-deductieve aanpak zouden hanteren, nooit op zulke chemische formules zouden zijn gekomen. Dit soort nuanceringen krijgen we niet, maar een goed inzicht in het verschil  tussen de aanpak van Spinoza en Boyle en van de laatste en de latere chemische wetenschap, waarvan Boyle als de grondlegger wordt gezien, krijgen we hier wel. Al met al een prima en goed bruikbare tekst.

Lees verder...

Met de Stoa als kompas zet Maarten van Buuren ons een fake Spinoza voor: Spinoza de Stoïcist [3]

“Conatus is de oorzaak van alles wat leeft”
                                                       [Maarten van Buuren, Spinoza p. 86]

Vandaag het derde deel van mijn bespreking van dit boek van Maarten van Buuren, Spinoza. Vijf wegen naar de vrijheid [cf. het 1e en het 2e deel].

Het derde hoofdstuk, getiteld “De wil tot macht”, is wel te zien als de kern van Van Buurens boek. Het is fascinerend om te lezen. Schitterend om mee te maken wat de auteur allemaal uit de kast haalt om zijn visie op Spinoza te onderbouwen. Tragisch ook om de misvatting bij te wonen die hij daarbij tevens tentoonspreidt. Ik kan geen verslag geven van de hele voorstelling die Van Buuren neerzet en moet mij jammer genoeg beperken tot het tonen van de ernstige lacune.  

Lees verder...

Met de Stoa als kompas zet Maarten van Buuren ons een fake Spinoza voor: Spinoza de Stoïcist [2]

Voor ik verder ga met mijn bespreking van dit boek van Maarten van Buuren, Spinoza. Vijf wegen naar de vrijheid [cf. vorig blog], wil ik voor de duidelijkheid eerst nog even benadrukken dat ik niks heb tegen de Stoa, dat betreft een zeer interessante filosofische stroming, en ook niks tegen vergelijking van Spinoza met een of meer van de stoïcijnen. Waar het mij om gaat is dat er distorsie kan plaats hebben als je, zoals Van Buuren laat zien, te veel erop uit bent om Spinoza door een Stoa-bril te lezen en zelfs een Stoïcus van hem te maken.

Deze beide aspecten komen aan bod in dit gedeelte van mijn bespreking, waarin ik hoofdstuk 2, “Zelfbeschikking”, en hoofdstuk 6, “Spinoza en het liberalisme”, samen neem. In beide behandelt hij hoe Spinoza het begrip vrijheid ziet. Daarvan geeft Van Buuren in hoge mate een boeiende en toereikende behandeling. Zowel biedt hij een prima behandeling van hoe Spinoza recht als macht ziet, hoe hij dit behandelt vanuit de oude Romeinse begrippen sui juris (hetgeen hij hier weergeeft met zelfbeschikking) versus alterius juris (onder vreemd recht staan). Dit leidt vervolgens tot interessante uiteenzettingen over de betekenis die en het onderscheid dat Spinoza ziet in ‘vrijheid van denken’ en ‘vrijheid van handelen’.

Lees verder...

Met de Stoa als kompas zet Maarten van Buuren ons een fake Spinoza voor: Spinoza de Stoïcist [1]

Hier dan de eerste van mijn besprekingen van het boek van Maarten van Buuren, Spinoza. Vijf wegen naar de vrijheid. Ambo / Anthos, 2016, waarnaar ik zeer had uitgekeken [cf. blog en blog]. Toen het vrijdag werd geleverd, ben ik het uiteraard meteen gaan lezen. En ik las het soms op het puntje van mijn stoel: zo’n gedegen en diepgaande studie van Spinoza had ik niet verwacht - boeiend en informatief waren vele bladzijden waarin hij werken uit de context – Hobbes, Hugo de Groot e.a. – kennelijk eveneens diepgaand had bestudeerd. Ik was er regelmatig van onder de indruk en had dan ook aanvankelijk gedacht dat ik een behoorlijk enthousiaste recensie zou kunnen schrijven, met – dat uiteraard wel - enige kritische kanttekeningen. Maar gaandeweg en bij herlezing van diverse hoofdstukken, moest ik mijzelf toegeven dat het zón soort bespreking (een positieve, die ik het liefste maak) niet kon worden. Nee, ik moet meteen bij het begin duidelijk maken dat we hier met een ernstige weeffout, ja met een grote miskleun te maken hebben wat betreft de visie op Spinoza.  

Met het maken van vergelijkingen tussen Spinoza en de Stoa is op zich niets mis. Al vroeg werden overeenkomsten gezien. In het tweede deel van zijn trilogie, Enlightenment Contested (2006, Nederlands Verlichting onder Vuur, 2010) besteedt Jonathan Israel een lange paragraaf in hoofdstuk 17 aan die vroege vergelijkingen (door Leibniz, Salomon van Til, Bayle en vele anderen) in afwijzende zin: “Spinozisme als bewerking van het Griekse Stoïcisme?” Maarten van Buuren vermeldt in zijn bibliografie wel Radical Enlightenment, maar niet dit werk. Wel noemt hij in zijn bibliografie het lemma Stoa van J. Miller*) in The Bloomsbury Companion to Spinoza en daarin had hij kunnen lezen: “While Spinoza’s philosophy bears more than superficial resemblances to that of Stoics, it would be a mistake to assimilate the two entirely.” En dat laatste is precies de fout die Van Buuren maakt. Hij zet in dit boek – nu niet meer zoals vroeger in afwijzende zin – Spinoza neer als de nieuwe Stoïcist. En dat is dan kennelijk zoals het op de achterflap staat:

Lees verder...

Pieter van Musschenbroeck (1692 - 1761) Diens anti-Spinozisme aangetoond

Deze Van Musschenbroeck had het over “infelicissimi ingenii Spinoza” [het ongelukkigste karakter Spinoza] en noemde Spinoza “celeberrimus Atheismi patronus praecedentis saeculi” [de meest befaamde patroon van het atheïsme in de voorafgaande eeuw]

De Nederlandse medicus, wis- en natuurkundige, meteoroloog en astronoom studeerde in Leiden bij Willem Jacob ’s Gravesande, wiens opvolger hij werd.

Steffen Ducheyne, zo ontdekte ik n.a.v. van een reactie van hem op een blog, deed studie naar zowel ’s Gravesande als naar Van Musschenbroeck, en ontdekte in onuitgegeven manuscripten van de laatste dat hij Spinoza’s Ethica las en zeer kritisch (theologisch) becommentarieerde.

Ik zie dit als een mooie aanvulling op Spinoza - een paradoxale icoon van Nederland waarin Henri Krop Van Musschenbroeck wel noemt, maar verder niets over hem en zijn ideeën over Spinoza vermeldt. In tegenstelling tot ’s Gravesande die uitdrukkelijk tegen Spinoza publiceerde, deed Van Musschenbroeck dat niet, hij vermeldde slechts in het voorbijgaan Spinoza, maar bestudeerde hem wel grondig zo blijkt uit:

Lees verder...

Spinoza was in 'Met het oog op morgen'

Spinoza, de Cruijff van de filosofie
Komende maand is de Maand van de Filosofie. Daarom voert Het Oog de komende week gesprekken met prominente Nederlanders over hun favoriete filosoof. We trappen de serie af met SP Kamerlid Ronald van Raak, afgestudeerd in de wijsbegeerte en gepromoveerd in de politieke filosofie.
NOS Za 26 mrt 2016 23:00 uur

Vanaf 29:30 komt Ronald van Raak aan het woord. Haije Bouwman - van de website "Ethicaspinozahertaling" - wees mij erop. En hoewel het niet veel om het lijf heeft, wijs ik - als chroniqueur van Spinoza in Nederland - er alsnog in dit blogje op. Misschien had men de titel van het item n.a.v. mijn blog van 25-03-2016, maar op de vergelijking "Spinoza, de Cruijff van de filosofie" ging het gesprekje niet in.

Leonie Breebaart, redacteur filosofie van Trouw, heeft wel iets met Spinoza

 

Het doet mij deugd regelmatig te bemerken dat de redacteur filosofie van dagblad Trouw, Leonie Breebaart, Spinoza niet uit de weg gaat. Zij is ook columnist van het zaterdagse magazine Letter & Geest van Trouw. En in die hoedanigheid had ze vandaag een column, die niet specifiek of uitsluitend maar ook over Spinoza ging en in ieder geval met hem geïllustreerd werd. De column is getiteld "Grote denkers" en is een overdenking aan het begin van de Maand van de Filosofie. Zij heeft de indruk dat cursussen, zoals die van The School of Life, filosofen willen gebruiken om mensen een fijn gevoel te geven en gerust te stellen, terwijl volgens haar de meeste denkers, zoals Spinoza,  ons juist uit de slaap willen houden met ontwrichtende ideeën. Ik hoop dat een klik op de afbeelding u bij de tekst laat (maar misschien ziet die achter een betaalmuur – maar het thema van de Maand van de Filosofie is: Over de grens).

Spinoza uitgebreid aan de orde in seculiere geschiedenis van bekeringen

Hierbij signaleer ik graag dit boek

 

Susan Jacoby, Strange Gods: A Secular History of Conversion. Pantheon, February 16, 2016 – books.google

“Susan Jacoby is an independent scholar, noted speaker and the best-selling author of eleven books, including The Age of American Unreason and Freethinkers: A History of American Secularism. Her new book is Strange Gods: A Secular History of Conversion.” [cf. website Susan Jacoby]

Vooral het verschijnsel van ‘afgedwongen bekeringen’ komt veel voor - in alle soorten en maten, van de dwang die Isabella en Ferdinand uitoefenden en die Spaanse joden tot vertrek of bekering dwong (waardoor velen maranen werden), van Duitse joden zoals Heinrich Heine en de kinderen van Moses Mendelsohn e.a., vanwege culturele druk, daar je anders geen kansen kreeg. Maar ook een bekeerling als Augustinus komt uitgebreid aan de orde en wat voor invloed diens bekering had op de ontwikkeling van het christendom. De lotgevallen van de puriteinen en Hugenoten en zo meer.

Spinoza heeft geen eigen hoofdstuk of paragraaf, maar komt veel in het boek voor.

Lees verder...

Antal Czinder (1937) maakte een Spinoza-plaquette en -medaille

De Hongaarse beeldhouwer en kunstenaar Antal Czinder [Czinder Antal is de volgorde in Hongarije) maakte de herdenkingsplaquette met bronzen reliëf van Spinoza, die op 8 oktober 2004 in aanwezigheid van de kunstenaar werd onthuld aan de muur van het Spinoza Haz (Huis), een centrum met als doel het bevorderen van de Nederlandse cultuur te Boedapest, nu vooral bekend als Theater Café Spinoza Haz (Dob Straat Nr 15).

 

Na deze opening werd aan de secretaris van de Ver. Het Spinozahuis een Spinoza-penning uitgereikt vanwege zijn ‘belangeloze ondersteuning van de Hongaarse onderzoekers die zich bezighouden met de zeventiende eeuw van Hongarije’. Deze Spinoza-penning was eveneens vervaardigd door Antal Czinder.

Via een foto die Theo van der Werf, secretaris van de Vereniging Het Spinozahuis, zo vriendelijke was me te bezorgen, kan nu voor het eerst een afbeelding van deze Spinoza-penning op internet worden gebracht.

Lees verder...

Repliek op Kaddisj voor een "Graat-Spinoza"-schilderij…

Nadat ik de heer Vecht, zoals ik hem eerder beloofd had, op mijn blog van gisteren, “Kaddisj voor een "Graat-Spinoza"-schilderij…,” geattendeerd had, en daarbij schreef: "Ik hoop dat u wilt openstaan voor het, via serieuze authenticiteitsonderzoeken, meehelpen tot grotere duidelijkheid te komen inzake het schilderij", stuurde hij me een reactie die als een repliek op dat blog te zien is en waarover hij akkoord is het als zodanig openbaar te maken. Omdat erin naar het (concept-)artikel wordt verwezen dat hij samen met kunsthistorica mevr. A. Koldeweij over zijn onderzoek naar het schilderij schreef, is hij er eveneens mee akkoord ook dat openbaar te maken. Dat doe ik hierbij graag daar het mij nuttig lijkt dat over dit schilderij meer bekend wordt en er meer duidelijkheid over ontstaat. Het draagt de titel "Een tot nog toe onbekend portret van Benedictus de Spinoza" [cf. PDF]. Wellicht lokt het deskundige reacties uit.

Tot mijn vreugde lijkt te gaan gebeuren wat ik in het blog van 22-03-2016 als hoop uitsprak: “Hopelijk gaat een kwaliteitskrant als NRC-Handelsblad of Trouw of een magazine er een keer aandacht aan besteden.” Ik verneem van twee kanten dat NRC Handelsblad, in de persoon van journalist Arjen Ribbens, bezig zou zijn met een artikel over het schilderij, waarbij hij naast de heer Vecht, poogt RKD-medewerkers, dhr. Ekkart en mw. Van der Hut te benaderen. Mogelijk staat het voor morgen al op de rol. Ben benieuwd en zie er naar uit.

Dan volgt hierna de reactie van de heer Vecht:

Lees verder...