Spinoza als Neo-Aristoteliaan

Dit weekend werd weer een videoles naar YouTube gebracht en wel het vijfde deel in een reeks van Lawrence Cahoone, Ph.D. (College of the Holy Cross, the oldest Catholic college in New England, in Worcester, Massachusetts; zijn foto van daar)

 

05. Neo-Aristotelians—Spinoza and Leibniz.

Lees verder...

Robert Misrahi: Het geluk volgens Spinoza

Op 1 mei 2010 plaatste de website Le Monde des Religions een tekst van Robert Misrahi: Le bonheur selon Spinoza - Le désir éclairé par la raison. Ik neem deze hieronder graag in vertaling over, daar ik het als een kernachtige samenvatting van Spinoza’s Ethica zie.

Robert Misrahi is Spinoza-specialist en emeritus professor van de filosofie en ethiek aan de Universiteit van Parijs I (Sorbonne), hij is de auteur van Le Bonheur, essai sur la joie (Hatier, 1988) en van Spinoza (Interlaken, 2005). La jouissance d'être. Le sujet et son désir (2009). Wij kennen hem vooral van de inmiddels niet meer verkrijgbare 100 woorden over de Ethica van Spinoza (2007).

Lees verder...

Spinoza in Kunst

Na zo’n drie jaar kwam de Duitse Spinoza-Gesellschaft onlangs weer met een uitgave: over Spinoza en de kunst. Spinoza mag zich dan nauwelijks met esthetica hebben beziggehouden, kunstenaars, esthetici en andere filosofen deden dat wel met Spinoza. Het lijkt me wel zinvol om dit werk op dit weblog te signaleren. Opmerkelijk is dat De Stijl, die toch internationale erkenning geniet en binnen welke kunststroming Spinoza werd bestudeerd, hier zo te zien niet aan de orde komt. Wel komen Rembrandt en Vermeer weer voorbij.

 

Bollacher Martin, Kisser Thomas, Walther Manfred (Hrsg.): Ein neuer Blick auf die Welt. Spinoza in Literatur, Kunst und Ästhetik. Schriftenreihe der Spinoza-Gesellschaft Bd. 14,. Würzburg, Königshausen & Neumann, 2010 [ISBN: 978-3-8260-4195-2], 276 Seiten, € 39,80

 Books.google

Lees verder...

Spinoza zit gebeiteld in het Nationaal Historisch Museum!

Het Nationaal Historisch Museum heeft nog geen gebouw, maar organiseerde al meerdere activiteiten. En het heeft een website innl.nl

Baruch de Spinoza - De kritische denker
Op die website staat een tekstje over Baruch de Spinoza - De kritische denker. Het is niet lang: vijf alinea’s. Wie die geschreven heeft, staat er niet bij.

Ik citeer de middelste van de vijf, die een enigszins vreemde zin bevat: “Door die houding zagen de autoriteiten Spinoza als een gevaarlijke oproerkraaier. Als je zomaar God en de bijbel kon bekritiseren, dan gaf je iedereen een excuus om de maatschappelijke orde omver te gooien. Spinoza zelf zag dat helemaal niet zo, en ook zijn boeken laten zien dat hij een erg gelovig mens was. Toch botste hij met een joodse religieuze rechtbank en werd hij om zijn kritische houding uit de joodse gemeenschap gestoten.” [hier op innl.nl]

Ehh … zijn boeken laten zien dat hij een erg gelovig mens was?
Wat stelt men zich voor bij “een gelovige Spinoza”?

Lees verder...

‘Failed secular Jew’ niet behorend tot 'de orde van de heilige Benedictus' toch Spinoza-bewonderaar

Onlangs hoorde ik van iemand dat Piet Steenbakkers ooit sprak over bepaalde Spinozisten die ‘van de orde van de heilige Benedictus' zouden zijn. En die persoon veronderstelde dat ik daartoe wellicht ook behoorde. Ik zal er eens naar omzien of er zo’n ‘orde’ is en erover nadenken of ik ertoe behoor.

Ik plaats hier een foto van een bezoekje dat ik in februari 2007 (om eens van carnaval weg te zijn) bracht aan de Abdij De Benedictusberg van de Benedictijnen in Mamelis bij Vaals (de echte Ordo Sancti Benedicti). Het was een half jaar voordat ik mij met die andere Benedictus, de Spinoza, zou gaan bezighouden. Toen ik weer thuis kwam zag ik dat op de voorpagina van het Limburgs Dagblad deze foto van mij in de abdijkerk geplaatst was bij een artikel over Aswoensdag.

'Voor aanvang van de Latijnse hoogmis waarmee de benedictijnen gisteren de vastentijd inluidden,' zo luidde het bijschrift, maar dat kon niet kloppen, want toen zat de abdijkerk behoorlijk vol. Ik denk dat deze foto genomen is tegen 12:15 uur (de sext) of tegen 14:00 uur (de noon). 

Ik geef in ieder geval alvast wel toe dat ik soms de neiging heb om op dit weblog anderen op hun Spinozistisch gehalte de maat te nemen. Zo ook vroeg ik mij het volgende af.

Lees verder...

Spinoza psychonaut: zeevaarder van de ziel

Aan een aantal artikelen in de reeks die Trouw begon om de gevolgen van de door neurologen doodverklaarde vrije wil na te gaan, ging ik voorbij. Deze keer gaat het over de activiteiten van Henk Barendregt, hoogleraar wiskunde en informatica aan de Radboud Universiteit, tevens meditatieonderzoeker. Nu is er reden om er weer eens naar te verwijzen.

Ik geef hier alvast de link naar de betreffende reeks, waarin het stuk van vandaag overigens nog niet geplaatst is. [Inmiddels staat het er].

Even lijkt er volgens Barendrecht toch sprake van vrije wil (Radboud Universiteit, nietwaar), waar hij zegt: “Gedetermineerdheid betekent dat de toekomst van het universum bepaald wordt door de huidige toestand; vrije wil betekent dat die toekomst van ons afhangt. De twee zijn niet met elkaar in strijd: wij zijn een onderdeel van het universum.”

Even lijkt het er dus op dat wij met onze vrije wil ‘het universum naar onze hand kunnen zetten’, maar zo’n resultaat van vrije wil blijkt toch een illusie, want iets verderop in het interview over mediteren, wat volgens Barendregt ‘groeien in aandachtigheid [is], iets wat je stapje voor stapje moet leren,’ zegt hij: “Het beheersen van de veranderingsprocessen is namelijk onmogelijk. We kunnen beter leren om er met afstand naar te kijken en niet te denken in termen van controle, zodat de veranderingen ons geen ongemak meer opleveren. Het boeiende is dat je op deze manier meer mogelijkheden krijgt. Denk aan een surfer: die wil niet per se rechtop blijven staan. Door te leren aandachtig naar de golven te kijken en ermee te spelen, blijft de surfer veel langer overeind.”

Lees verder...

Nog éénmaal over deze recentste Spinoza-uitgave

Hier kort mijn bespreking van Alex C. Klugkist en Jacob van Sluis (red.), Spinoza: zijn boeken en zijn denken, Uitgeverij Spinozahuis, 2010, 69 p, dat ik in een eerder blog meldde.

Het boekje bevat de vier lezingen van het Spinoza-Symposium dat in de Universiteitsbibliotheek te Groningen op 7 maart 2008 werd gehouden bij gelegenheid van de tijdelijke verhuizing van de bibliotheek van het Spinozahuis i.v.m. de renovatie.

[1] Fokke Akkerman biedt met “Spinoza en de humanistische traditie” een boeiende en erudiete tekst. Hij laat nog eens heel goed zien, net als in zijn inleiding op de TTP, en net zoals Zweerman uitvoerig aantoonde aan de hand van de inleiding op de TIE (Spinoza's Inleiding tot filosofie.  Ethiek als verhuiskunde), wat voor een behoorlijk gedegen opleiding Spinoza nog in de Aristotelische of Ciceroiaanse retorica heeft genoten. Akkermans hermeneutische zoeken naar de retorische structuur die Spinoza in zijn TTP zou kunnen hebben aangebracht, zie ik als erg waardevol. Dit heeft helemaal niks met getallenmystiek te maken. Om dit met kabbalistiek te vergelijken, zoals Wim Klever deed (“kabbabistische fantasiejen”) vind ik nogal belachelijk. De Regels van de klassieke retorica vormen een volstrekt andere wereld dan een esoterische inlegkunde a la de kabbala.

Lees verder...

Denis Diderot (1713-1784) wel en geen Spinozist

Of, en zo ja, de mate waarin Denis Diderot Spinozist was, zal wel altijd onderwerp van discussie blijven. Zo meende Isaiah Berlin: “Diderot’s essay on Spinoza is by no means an unqualified eulogy of his views, or of the vast differences between Spinoza’s and Newton’s universes.” 1) Voor Jonathan Israel, die uiteraard in dezen een grotere autoriteit is, bestaat er geen twijfel dat hij het was, en niet zo’n beetje. Voor hem was Diderot een spilfiguur van de radicale Verlichting. Maar je kunt ook te ver gaan en, zoals de jonge Franse Spinoza-geleerde Maxime Rovere deed, Spinoza ‘de Nederlandse Diderot’ noemen. (In: Le magazine littéraire, n° 493). In dat geval vraag je je af waar Spinoza’s ‘loslippige sieraden’* dan gebleven zijn.

 

Denis Diderot was filosoof; dichter, theaterschrijver en kunstcriticus. Ook hield hij zich bezig met politiek. Diderot was goed in ‘netwerken’, was een goed causeur en werd een invloedrijk opiniemaker. Hij was verzot op ‘filosofische’ café’s en had goed contact met drukkers en uitgevers. Hij leerde Engels en Italiaans en ging vertalen en redigeren. O.a. vertaalde hij Shaftesbury’s ‘Essay concerning virtue and merit’ (1745), die met zijn deïsme en ‘moreel gevoel’ invloed kreeg op Diderot’s denken. De concepten ‘gevoel’ en ‘harmonie’ worden belangrijk voor Diderot. En er is de allesomvattende natuur-gedachte. De morele vraag “Hoe kan wat natuurlijk is, verkeerd zijn?”dringt zich hieruit op. Het werk van Spinoza kan dit versterkt hebben.

Lees verder...

"Spinoza tragtte het gantsche gebouw van den Godts-dienst om te wroeten, met het Geloof te ondermynen."

Anti-Machiavelli is een 18e eeuws werk van Frederik de Grote, de koning van Pruissen,  waarin hij 'hoofdstuk voor hoofdstuk' het boek Il Pincipe van Niccolò Machiavelli bestreed en het machiavellisme in het algemeen verwierp. Voltaire zorgde voor de Franstalige publicatie in september 1740, enige maanden nadat Frederik koning was geworden. Eénmaal komt Spinoza in zijn boek voor: in de openingszinnen van het voorwoord, waarin de auteur een vergelijking maakt tussen de verschillende verderfelijkheden van Machiavelli en Spinoza. Ik citeer uit de vertaling die in 1741 op de markt werd gebracht:

"DE Vorst van Machiavel is in de Zedekunde, het geen het Werk van Spinoza ten opzicht van 't Geloof is. Spinoza tragtte het gantsche gebouw van den Godtsdienst om te wroeten, met het Geloof te ondermynen. Machiavel bedurf de Staatkunde, en ondernam de lessen van de gezonde Zedekunde te vernietigen. De dwalingen van den eenen zyn omtrent het beschouwende, en die van den anderen omtrent het betragtende. Nogtans hebben de Godtgeleerden den Stormklok geluid, en te Wapen geroepen, tegens Spinoza, wiens Werken men in alle order wederlegt, en de zaak der Godtheit tegens zyne aanvallen verdedigt heeft; terwyl Machiavel slegts door deeze en geene Zedeschryvers, hier en daar, is wedersproken, en hy in weerwil van hen, en zyn eige verderfryke Zedeleer, op den Staatkundigen Stoel tot in onze dagen gepredikt word.
Ik durf de Menschelykheit, tegens een Gedrogt, dat dezelve wil vernielen, verdedigen; ik durf de rede en de regtzinnigheit, tegens de verleiding, en het misbedryf stellen; hier toe heb ik myne Aanmerkingen over Machiavel gewaagt, Hooftstuk tegen Hooftstuk, op dat het tegengif, by het vergif gevonden wierde." [books.google]

Titel Jonathan Israel's derde deel bekend: Democratic Enlightenment

Er is inmiddels meer bekend over het derde deel van Jonathan Israels Verlichtings-trilogie. Een bezoeker van dit weblog, Philip Post, gaf mij deze informatie door (waarvoor mijn dank). Het was mij nog niet bekend, terwijl ik nog maar kort geleden weer eens bij de uitgever, OUP, was gaan kijken.

De cover is nog niet ontworpen, maar de titel en het plan van uitgave wel:

Democratic Enlightenment. Philosophy, Revolution, and Human Rights 1750-90.

Israel gaat dus niet door tot 1820, zoals onlangs ergens werd gemeld (zie hier).

Het wordt weer een dikke pil: 1,152 pages | 16 page plate section | 234x156mm

978-0-19-954820-0 | Hardback | August 2011 (estimated). De prijs is vastgesteld op £30.00.

NB. The Book Depository.co.uk biedt het bij pre-ordering voor €26,79 aan; portvrij!

Interessant is uiteraard de inhoudsopgave:

Lees verder...

Breviarium Spinozanum: de hartstochten

Het vele dat Spinoza in deel III van de Ethica schreef over de hartstochten, de manieren van reageren op hetgeen ons vanuit onze omgeving overkomt, of hoe wij op ‘wat ons wordt aangedaan’ reageren, is eigenlijk te veel om kort samen te vatten. Nu kwam ik onlang een Map der hartstochten  tegen die enige jaren terug is samengesteld door Emanuel Derman, een academicus, zakenman en schrijver die zich vooral veel bezighield met kwantitatieve financiële analyses. Hij werd vooral bekend om zijn boek “My Life as A Quant: Reflections on Physics and Finance.” Enige jaren geleden heeft hij zich ook een tijdje met Spinoza’s theorie van de hartstochten bezig gehouden en deze map gemaakt. Juist in de financiële wereld kunnen de hartstochen flink uit de band schieten, zo hebben we de laatste jaren kunnen meemaken.
Toevallig kwam ik dit schema via-via tegen.

In sommige Engelse vertalingen, ook die Derman gebruikt, worden de drie basis-hartstochten, die aan alle andere ten grondslag liggen, vertaald als: pain, pleasure and desire. Ik ervaar die noties als iets te simpel, maar in strikte zin uiteraard niet helemaal onjuist. Spinoza is echter wel de filosoof van de blijheid, niet die van het plezier.

Lees verder...

Spinoza aanhalen (als het zo uitkomt)

“Onlangs klaagde kandididaat-statenlid Vicky Maeijer van de PVV dat er een einde moest komen aan de groei van het aantal moskeeën – om te beginnen in Zuid-Holland. Da’s makkelijk gezegd en nog uitvoerbaar ook. De moskee heeft zijn beste tijd gehad. Er zijn er in ons land zo’n 450. Een behoorlijk aantal, voor 800.000 moslims (5 procent van de bevolking), zeker als je dat vergelijkt met de 650 functionerende christelijke kerken. Maar je moet bedenken dat het in veel gevallen om verbouwde rijtjeshuisjes gaat, terwijl christenen vaak nog de beschikking hebben over enorme, kille baksteenkolossen waar veel meer gelovige in kunnen (en dus nooit buiten op straat hoeven bidden).

Het aantal moskeeën zal de komende jaren te veel blijken te zijn: het percentage moslims is al jaren stabiel in ons land (de instroom stelt niks voor; de tijd van de grote gezinnen is voorbij), en daar komt bij dat steeds minder moslims naar de moskee gaan. Tien jaar geleden ging nog de helft minstens een keer per maand naar de moskee, nu is dat 35 procent. Nog eens tien jaar, en de Nederlandse moslims zijn al net zo lauw gelovig als de protestanten en katholieken, waarvan momenteel een procent of vijftien nog regelmatig in de kerk komt.”

Lees verder...

Spinoza en de Islam

Wim Klever, die zich regelmatig via ingezonden stukken in NRC Handelsblad mengt in maatschappelijke discussies, vindt dat er door 'vrienden van Spinoza' op een minder wereldvreemde manier met de nalatenschap en boodschap van Spinoza zou moeten worden omgegaan en dat zij zich méér zouden moeten bezighouden met de thema’s van de huidige tijd.

Een houding hebben tegenover en daadwerkelijke omgang met moslims is – zeker sinds IX XI 2001 - een van de centrale thema’s van onze huidige maatschappij. De Islam is overduidelijk een actueel politiek thema in ons land. Meer blogs onder de titel 'Spinoza en de Islam' zijn dan ook zeker wenselijk, maar het zich mengen van intellectuelen met Spinozistische know how in het maatschappelijk debat is nóg wenselijker – dat ben ik met Wim Klever eens.

Op komst: nieuw boek van Wim Klever "Door de bril van Spinoza" 

Wim Klever is bezig aan een nieuw boek: "Door de bril van Spinoza" en daaruit mag dit weblog op de website benedictusdespinoza.nl een voorpublicatie doen van het hoofdstuk: “Angst voor de Islam? Nuchterheid geboden (2011)” [zie hier de PDF]

Hierna geef ik intussen een kleine selectie van eerdere blogs die raakvlakken met dit thema hebben:

Lees verder...

Correctie: "De boeken van Spinoza" staat wél op website Spinozahuis

Ik geef helemaal niet "negatieve uithalen naar de Vereniging Het Spinozahuis!"

In het blog waarin ik "felicitatie" en "dank" uitsprak over de eerste uitgave van de Vereniging als jonge Uitgever, maakte ik ook een kritische opmerking, n.l. over het niet te vinden zijn van de link naar De boeken van Spinoza. Ik kom daar zo op.

Ik heb bij het maken van zulke opmerkingen alleen maar service aan de bezoekers van mijn weblog (en in dit geval lezers van die voetnoot in de uitgave; zie dat blog) op het oog en houd daarbij tevens uitdrukkelijk rekening met de mogelijkheid dat de website van de Vereniging misschien een beetje beter wordt, mede op basis  van ervaringen van een geïnteresseerde - en intensieve en behoorlijk ervaren - gebruiker van websites. Ik heb geen enkele behoefte om zomaar negatieve/afbrekende signalen af te geven. Helemaal niet. En de regelmatige bezoeker van dit weblog kan ervan getuigen hoe ik bijna altijd positieve opmerkingen plaats. 

Lees verder...

Discussie met Detlev Pätzold (en Henri Krop)

Gisteren meldde ik het uitkomen van het boekje van Alex C. Klugkist en Jacob van Sluis (red.), Spinoza: zijn boeken en zijn denken, Uitgeverij Spinozahuis, 2010, 69 p. Ik ben van plan hier later op terug te komen. [De ‘recensie’ die Wim Klever alvast in reactie op dat blog gaf laat ik even voor wat hij is; ik wist dat ik door deze aanpak van eerst signaleren en later 'recenseren' het risico liep dat Wim veel sneller zou zijn dan ik – ik nam dat bewust, maar behoud mijn eigen tempo.]

Vandaag wil ik ingaan op de allerlaatste pagina van het boekje. Van het laatste artikel (de lezing) van Detlev Pätzold, “Spinoza’s lof van het lichaam”, zullen maar weinig Spinozisten iets nieuws hebben opgestoken. Ik voel me getriggerd om te reageren op zijn slotalinea, waarbij ik mijn citaat bij de voorlaatste begin:

“Dit alles houdt in dat volgens Spinoza geen fysieke interactie tussen lichaam en geest, op welk kentheorethisch niveau dan ook, plaatsvindt, maar vanwege het parallellisme de activiteiten van de geest gelijktijdig met die van het lichaam optreden:

“Dit alles toont overtuigend aan dat een besluit van de geest van nature gelijktijdig is met (simul esse natura) een aandrift en met een tot handelen overgaan van het lichaam.” (Voetnoot: Ethica III, prop. 2, schol., p. 233; mijn [Pätzold, SV] vertaling.]

“Dit wordt in de huidige neurologie anders gezien: de lichaamsprocessen gaan blijkbaar altijd de bewuste mentale representaties vooraf, ook als het slechts gaat om de erg korte tijdsspanne van enkele milliseconden. Dus dit is even bad news voor huidige neurologen die zich soms graag op Spinoza beroepen. Als historicus van de filosofie moet ik helaas wat dichter bij de bron blijven en vermijden te veel ‘hinein zu interpretieren’. Natuurlijk staat ook mijn interpretatie ter discussie, en dat zal, naar ik hoop, ook gebeuren.” (p. 65-6)

Of dit laatste [discussie met Pätzold hierover] al ergens aangegaan is, weet ik niet. Maar hier volgt mijn discussie.

Lees verder...

Spinoza - die je toch eens wilt gáán lezen...

Dit is geen recensie, maar een signalement van een boekje waarvan ik het bestaan tegenkwam en waarin Spinoza gelezen zou worden. Daarom heb ik er wat over bij elkaar gegoogled.

Lars Iyer woont en werkt in Newcastle upon Tyne, waar hij Senior Lecturer in filosofie is aan de School of Modern Languages van de Newcastle University in het noordoosten van Engeland. Hij schreef twee boeken over Maurice Blanchot (Blanchot's Communism: Art, Philosophy, Politics en Blanchot's Vigilance: Phenomenology, Literature, Ethics). En sinds enige jaren schrijft hij op zijn webblog spurious.typepad.com. Daaruit heeft hij nu een boek samengesteld: Spurious. Melville House, 2011, 192 pp. 

Een recensent vergeleek het met “Laurel & Hardy at the End of Times.” En volgens de New York Times is de plot van deze “new comic novel: “Two yammering intellectuals ponder life and the fungus taking over one of their homes.”

Kortom, het zou dus een nogal lollig opgezet boek zijn. Wat ik ervan begrijp: schrijver en filosoof Lars Iyer vertelt het verhaal van iemand die het graag over zichzelf heeft en die een goede vriend W. heeft met wie hij reizen onderneemt - vooral op zoek naar licht verteerbare literaire conferenties waar het betere soort jenever geschonken wordt. Deze vriend en fellow philosopher doet behoorlijk geïnteresseerd in God en wiskunde. Ze stellen mekaar in hun ogen allerlei filosofische vragen – regelmatig valt de waarom-vraag  – waaronder merkwaardige vragen, zoals "Do you think it's possible to die of stupidity?" Ze lezen beiden graag Kafka, maar zijn het er over eens dat literatuur je hersenen slap maakt. En ze genieten allebei ook zeer van de schoonheid van Spinoza’s Ethica. Hoewel… zoals op het blog te lezen is, Spinoza vooral literatuur is die je telkens vooral voornemens bent te gáán lezen.

Hier enige Spinoza-staaltjes uit de blogs:

Lees verder...

De eersteling! Spinoza: zijn boeken en zijn denken

Vandaag (of een dezer dagen) ontvingen de leden van de Vereniging het Spinozahuis het eerste van de publicaties die de Uitgeverij Spinozahuis van plan is naast de reeks Mededelingen vanwege het Spinozahuis in eigen beheer uit te brengen.
Het betreft:

Alex C. Klugkist en Jacob van Sluis (red.), Spinoza: zijn boeken en zijn denken, Uitgeverij Spinozahuis, 2010, 69 p. 

Het boekje bevat de vier lezingen van een Spinoza-Symposium dat in de Universiteitsbibliotheek te Groningen op 7 maart 2008 werd gehouden bij gelegenheid van de tijdelijke verhuizing van de bibliotheek van het Spinozahuis i.v.m. de renovatie. Die gelegenheid werd te baat genomen om het kostbare boekenbestand op een hedendaagse manier te inventariseren.

Dit verschijnen in het bekende sobere design van de Mededelingen  is een felicitatie waard. Bij deze - en dank! We hebben even geduld moeten beoefenen (het boekje werd al tijdens de jaarvegadering van 2009 toegezegd - er waren wat hobbels te nemen), maar het is er nu.
Ik kom binnenkort met mijn leeservaring en was al zeer enthousiast over het erudiete artikel van dr. Akkermans. 

Nu heb ik wel alvast aanleiding tot een kritisch nootje en kan dan de bezoekers van dit blog de juiste link aanreiken naar het PDF-bestand met: De boeken van Spinoza.

Lees verder...

Ludwig Wittgenstein (1889-1951) De wereld is al wat het geval is - één werkelijkheid, een onzegbaarheidstheorie en Spinoza

Het is de vraag of er goed over Wittgenstein en Spinoza te schrijven is. Zij lijken beiden een totaal verschillende wereld te bewonen. Toch zijn er vergelijkingen, zelfs raakvlakken en willicht doorsnijden de grenzen van hun werelden elkaar enigszins zodat er toch nog een gemeenschappelijk veld te ontdekken is.

Ooit, na de zomerbijeenkomst in Barchem van 2008 schreef ik een blog n.a.v. enige discussie over Wittgenstein en Spinoza tijdens de maaltijden en in de pauzes. Je kunt je een Wittgenstein gedurende de lessen nauwelijks voorstellen... Dat blog is later door een fout bij blogse.nl verdwenen en ik weet niet of daar veel mee verloren is gegaan: er waren in die gesprekken vergelijkingen getroffen tussen “causa sui” enerzijds en “Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen,“ anderzijds, de beroemde 7e en laatste stelling van de Tractatus Logico-philosophicus.   Een raakvlak is, het werd niet vergeten, want je komt het altijd wel weer tegen, het feit dat de ethicus George Edward Moore de titel suggereerde van de uitgave in 1922 van de tweetalige, Duits-Engelse, editie van wat in 1921 in een Duitstalig tijdschrift verschenen was als Logisch-philosophische Abhandlung. Wittgenstein kon zich vinden in de naar de Tractatus Theologico-politicus (TTP) verwijzende titel Tractatus Logico-philosophicus [TLP]. Waarover je dan weer onzin leest als: “This was an allusion to Spinoza's Tractatus Theologico-Politicus”[hetgeen klopt]. Both texts erect complex philosophical arguments starting from basic logical assertions and principles [wat niet klopt, want daartoe wordt een vergelijking met de Ethica binnengesmokkeld].”[Van hier]

In tegenstelling tot Russell had Wittgenstein geen speciale waardering voor Spinoza. Maar toch. Op 15 augustus 1914 – hij is bij de aanvang van WO I als vrijwilliger euforisch in dienst gegaan - schrijft hij in zijn dagboek: "De Russen zitten ons op de hielen. We zijn vlakbij de vijand. Ben in goede stemming, heb weer gewerkt. Het beste kan ik nu werken, terwijl ik aardappels schil. Meld me daar altijd vrijwillig voor. Het is voor mij hetzelfde als het slijpen van lenzen voor Spinoza was". Daarin proef je toch een zweem van identificatie.

Lees verder...

Samuel David Luzzatto (1800 – 1865) zag Spinoza als individualist en verrader

Joods-Italiaanse geleerde en schrijver, rabbijn die vele jaren hoofd was van het Collegio Rabbinico van Padua. Ook bekend als Shadal. Hij was filosoof of eigenlijk meer een antifilosoof, dichter, essayist, Hebreeuws filoloog en literatuuronderzoeker en Bijbelexegeet. Hij schreef zowel in het Hebreeuws als Italiaans en correspondeerde met joodse denkers over de joodse Verlichting, de joodse hervormingsbeweging en het nationalisme, waarbij hij zich zou hebben onderscheiden door "originaliteit en oprechtheid."

Hij was het die schreef “that every honest man should rise against the Spinozists.” (Zie een vorig blog). Hij was niet alleen tegen het Spinozisme, maar ook tegen de Kabbala. Hij beschouwde de ‘theologie van de Zohar’’ als een pantheïstische afwijking van het jodendom. Bij diverse gelegenheden verwierp hij Spinoza’s posities als deterministisch en antifinalistisch. Wat op zich niet nieuw was, maar Shadal ging daarin zover dat hij meende dat Spinoza door al zijn vrienden verraden werd, wat nog eens extra krachtig de onwaarheid en onvroomheid van zijn positie zou bewijzen. Hij zag hem als een grote individualist en een verrader en als verantwoordelijk voor het modernisme.

Lees verder...

Op komst (wellicht dit jaar): Oxford Handbook of Spinoza

Zoals al eerder vermeld staat voor maart a.s. aangekondigd de Continuum Companion to Spinoza (edited by Wiep van Bunge). Volgens de uitgever wordt het een "encyclopedic account of Spinoza's life and ideas, his influences and commentators, his lasting significance." De belangstellende moet er wel £100.00 voor meebrengen.

Bij de Oxford University Press staat nog niets aangekondigd [cf.], maar er wordt al enige tijd aan een boek gewerkt, waarvan Michael Della Rocca de redactie voert en dat hier als Oxford Handbook of Spinoza en daar als Oxford Handbook to Spinoza vermeld wordt. Al jaren geleden hoorde ik dat Della Rocca gevraagd zou zijn om een boek over Spinoza en de (natuur)wetenschappen te redigeren, maar dat zal het toch niet worden. Het ziet er naar uit dat het een breed opgezet handboek zal worden, waarin dezelfde auteurs die we al van andere boeken kennen, nog eens reageren op de interpretaties van collaga’s uit vorige boeken en tijdschriften.

Hier en daar wordt vermeld dat de uitgave voor 2010 gepland stond [zelfs 2009 kom je tegen, cf. en cf]; het zou dus goed kunnen dat het in de loop van dit jaar verschijnt. De bijdragen van de diverse auteurs moeten uiteraard intussen niet al teveel verouderen.

Het aardige van de tegenwoordige openheid (vooral in Angelsaksische landen) en wellicht ijdelheid, maakt dat je via een kleine speuractie op internet al zo’n beetje kunt zien wat er in dat aanstaande boek zoal gaat komen. Ik zeg niet dat ik alles heb, maar veel hoofdstuktitels zijn al bekend gemaakt. In willekeurige volgorde geef ik die hieronder weer. De titel van het boek, The Oxford Handbook of Spinoza (Oxford: Oxford University Press, ed. M. Della Rocca) of de bijvoegingen als ’invited chapter’, ’in preparation’ of ’forthcoming’ laat ik weg. Zie hier wat ik vond:

Lees verder...

Ibn Tufayl [6] - uitgaven van en over Hayy Ibn Yaqzan

Een reactie van gisteren van Sjraar Truijen op mijn eerste blog - van 17 juni 2009 alweer - over "Ibn Tufayl - de vertalingen van zijn Hayy ibn Yaqzan", (er volgden er daarna nog vier) is voor mij aanleiding om er in dit blog aandacht aan te geven en er nog wat informatie aan toe te voegen. Sjraar Truijen hierbij zeer bedankt voor het doorgeven van de links. Wat Hayy ibn Yaqzan hier doet (de mogelijke relatie met Spinoza) acht ik bij de bezoekers van dit weblog bekend, zo niet dan verwijs ik naar de links onderaan dit blog.

 

Ik had nog niet ontdekt dat na de periode waarin ik met Ibn Tufayl en zijn Hayy Ibn—Yaqzan bezig was, de vertaling van Johan Bouwmeester die 1672 bij Rieuwertsz te Amsterdam als Het leeven van Hai Ebn Yokdhan verscheen, inmiddels

door Google is gedigitaliseerd en beschikbaar gesteld – wat uiteraard goed nieuws.

 

 

 

 

 

Ook de uitgave die in 1701 in Rotterdam uitkwam bij Pieter van der Veer onder de titel: De natuurlyke wysgeer, of Het leven van Hai ebn Jokdan

is bij Google te vinden.

 

Voor de verdere informatie over deze uitgaven verwijs ik naar dat eerste blog.

 

  

 

Lees verder...

Simone Luzzatto (1583 1663) voorafschaduwing van Spinoza?

De uitspraak van ene Luzatti “every honest man should rise against the Spinozists” (oorspronkelijk in het Hebreeuws geschreven) deed me op zoek gaan naar meer informatie en ik stuitte daarbij op deze befaamde rabbijn in het Venetiaanse getto, Simone Luzzatto. Hij was er meer dan vijftig jaar rabbijn en  collega van de oudere Leon Modena (1571–1648). De laatste was leraar geweest van de Amsterdamse rabbijn Saul Levi Morteira (c. 1596 - 1660), die weer leraar van Spinoza was en betrokken bij diens banvloek. De tekst van die banvloek was afkomstig uit Venetië, misschien had Modena die wel geschreven.

Zo’n uitspraak echter als waarmee ik begon, kón niet gedaan zijn door iemand die in 1663 gestorven was. En inderdaad bleek die afkomstig van een andere Luzzatto (Samuel David).

Maar intussen had ik in Simone Luzzatto een zeer interessante figuur ontdekt, die ook een soort van betrekking tot Spinoza geconstrueerd kreeg. Bernard Septimus situeerde Luzzatto tussen Maimonides en Spinoza 1) (als je je daar al iets bij kunt voorstellen). David B. Ruderman gaat hier tegenin en eindigt een lang hoofdstuk over Luzzatto met: “one might more accurately characterize Luzzatto’s stance as a foreshadowing of the lens-grinder of Rijnsburg than as an afterglow of the sage of Fustat.” 2)  Dat laatste verwijst naar Maimonides.

Lees verder...

Videolessen over Spinoza´s filosofie

Dit weekend werden weer enige filosofie-video's op YouTube gebracht. 

Hier de les (van ca 30 minuten) die professor Darren Staloff gaf over "Spinoza, Rationalism and the Reverence for Being".

Books That Have Made History:  Books That Can Change Your LifeDarren Staloff is an Associate Professor of History at the City College of New York and the Graduate Center of the City University of New York. Hij was een van de schrijvers van Great Minds of the Western Intellectual Tradition, 3rd Edition

  Lees verder...

De fundamentele fout van Spinoza...

De tekst die ik al speurend naar Spinoza op het web tegenkwam en hierna overneem - als een curiositeit, dacht ik aanvankelijk -  zette mij op een spoor in een richting waarin enige interessante dingen te ontdekken zijn. Ik begin enigszins badinerend, daarna volg ik de wegwijzer die hier wordt aangegeven.

Het wordt toch tijd dat we op dit weblog beseffen waar we mee bezig zijn… We kunnen er niet om heen... Om te zien waar je komt als iemand z’n verstand goed gebruikt, neem ik hier deze draai om Spinoza’s oren over. 

  

“Spinoza, the Man Who Changed Judaism

[…] In perhaps his most famous writing, Tractatus Theologica [sic] Politicus (published in 1670) he made the fundamental error that is characteristic of modernism. This error was to divide faith from reason. Spinoza thus broke with the leading authority of medieval Jewish thought, the famous rabbi, Maimonides (1135-1204). Maimonides correctly asserted that faith and reason are compatible. Spinoza's rejection of the compatibility of faith and reason set the stage for the rejection of faith by the Jewish intellectuals and philosophers who would follow him.

This division of faith from reason is a false dichotomy. It has led to the modernist error that claims that science and philosophy are rational but divine revelation is mere superstition. The Bible, however, is a book of faith based on rational proof. The Bible is the record of God speaking to humanity. God backed His words with signs, wonders, miracles and predictive prophecy. The Bible is a record of real miraculous events that occurred among real people in real history. It is not a mere list of commands and philosophical statements to be apprehended only by faith.

Miracles occurred in ancient times in the lives of Abraham, Moses, Elijah and others. We have their written testimony. One major category of miracle that we can rationally apprehend in our own time is predictive prophecy. The Bible contains over two thousand predictive prophecies. Some of these prophecies were fulfilled in ancient times and their fulfillments are recorded in history. Other prophecies were fulfilled in postbiblical times and some Bible prophecies are being fulfilled in current events in our own time.

One example of prophetic fulfillment is the restoration of the Jews to the land of Israel which is the fulfillment of a number of Bible prophecies. Predictive prophecy is like God's signature on the Bible. Christians claim that over three hundred Bible prophecies were fulfilled in the life and ministry of Jesus of Nazareth whom Christians believe to be the promised Messiah. No other holy book of any other faith has any thing like the Bible's record of predictive prophecy. The Bible stands alone in its accuracy of predictive prophecy. Predictive prophecies and other signs and wonders give powerful reasonable, rational proof that God is indeed speaking through the pages of the Bible. It is on this solid rational foundation that the heart can respond by faith to believe and obey God. Faith and reason are not contradictory.

By contradicting Maimonides, Spinoza did the same damage to Judaism that Gentile modernist philosophers did to Christianity. Immanuel Kant (1724-1804) contradicted the synthesis of faith and reason espoused by Thomas Aquinas (1225-1274) with the same devastating results. The denial of the rational basis for Judaism and Christianity led to the abandonment of these faiths by the intellectual classes. The abandonment of the faith ultimately led to the abandonment of morality. The mass murder of millions under communism and fascism is the legacy of modern secularism.

Interestingly, Spinoza, in his final work Ethica (1677), details a complex philosophy with strong monistic (pantheistic) overtones similar to Hinduism. His life therefore is a picture of the progression from Torah Judaism to modernist reason to eastern pantheism. Many Jews in recent times have made that same tragic journey. So towering a figure is Spinoza that much of Jewish religious thought and philosophy since can be understood as a series of responses to his writings. Spinoza's influence on Abraham Geiger and Reform Judaism is undeniable. Other Jewish thinkers such as Samson Raphael Hirsch, Zecharias Frankel, Hermann Cohen, Leo Baeck, Jewish existentialist philosopher Martin Buber, Franz Rosenzweig, Mordecai Kaplan and Abraham Heschel all felt Spinoza's influence.

(A major source for this article is Prof. David B. Ruderman's lecture series Jewish Intellectual History 16th to 20th Century.) van hier – zonder naam.
Update 31 juli 2011. Deze link is inmiddels dood, maar de tekst leeft nog en is nog hier en hier en hier te vinden (met overal dezelfde fout in de TTP...).

Lees verder...

Filosofie van het verlangen (een doorverwijzing)

 

De Franse godsdiensthistoricus Christophe Lemardelé is op zijn blog "Over ethiek en allerlei zaken", al enige tijd bezig met het maken van blogs over 'filosofie van het verlangen'. Gisteren en vandaag  behandelde hij daarbij ook Spinoza. Ik geef het maar even door.

Spinoza en Augustinus (354 - 430)

Er zijn interessante overeenkomsten en verschillen tussen Augustinus en Spinoza, respectievelijk bouwer en afbreker van de kerk. (Ik zeg dus niet: afbreker van godsdienst, die vergissing wordt vaker gemaakt).

Tekening van Eppo Doeve in: Max Tailleur, Geloof me, Amsterdam, Becht, 1972Een verschil is hun houding tegenover spinnen. Ergens in de Confessiones bidt Augustinus God om vergiffenis daar hij gefascineerd was door de manier waarop spinnen vliegen vangen en verslinden, terwijl we van zijn biograaf Colerus weten dat Spinoza er een natuurverschijnsel in zag waar hij plezier aan kon beleven door zelf vliegen in een spinnenweb te gooien en dan te zien hoe de spin er verslindend mee omging.

Spinoza zat als het ware op dezelfde lijn als Augustinus in het volgen van de neo-Platoonse behandeling van slechtheid of kwaad (niet als op zichzelf bestaand apart iets, maar) als afwezigheid (privatie) van bepaalde graden van het goede of perfecte (anders gezegd: een werkelijkheid van iets mindere mate van perfectie); of van onwaarheid als ook eerder een vorm van privatie van de complete waarheid.

Een overeenkomst is ook dat ze beiden zich intensief bezig hielden met het ontstaan en de betekenis van de zgn. uitverkiezing van de joden en daartoe grondig studie maakten van de Bijbel. Veel overeenkomst zit er in hun benadering van de bijbel: de geschiedenis van het ontstaan ervan, de taal waarin de teksten geschreven zijn, de hermeneutiek die ontwikkeld dient te worden etc.

Maar het verschil zit uiteraard in het doel en het resultaat van die studie. Voor Augustinus is de uitverkiezing een gepasseerd station. Hij vond in de beperking van de aanspraken (een Verbond tussen een volk en zijn God, toen en daar) de grondslag voor het katholieke (algemene) en universele van een Nieuw Verbond voor alle mensen die de genade van geloof ontvingen. Uitverkiezing werd opgevolgd door genade!

Spinoza daarentegen naturaliseert a.h.w. die uitverkiezing van het joodse volk en  ontleende aan zijn analyse van de beperkte betekenis van de uitverkiezing (dat volk, toen en daar) argumenten voor zijn pleidooi voor vrijheid van filosoferen.

Beiden onderstreepten ze de politieke betekenis van hun analyse. De een schetste er de contouren mee van zijn Stad van God, de ander die van de democratische staat van de mensen.

Lees verder...

Connectie Rembrandt en Spinoza vooral een mythe

Momenteel in de ramsj te vinden (bij Steven Sterk, Selexyz e.a. voor €6,90) dit aardige boekje De 'joodse' Rembrandt. De mythe ontrafeld (Waanders, Zwolle, Joods Historisch Museum, Amsterdam, 2006, 96 blz.). Het begeleidde de gelijknamige tentoonstelling in het Joods Historisch Museum in 2006 en 2007.

Het is een boekje dat vooral allerlei in de loop der tijd ontstane verzinsels en op weinig evidentie gebaseerde opvattingen en toeschrijvingen neerhaalt.

Van het beeld dat Rembrandt, die een flinke tijd in de buurt van veel joden woonde, contacten met hen had en in allerlei bijbelse voorstellingen joden afbeeldde, van dat beeld dus blijft weinig over.

Er is ook een hoofdstuk "Rembrandt en Spinoza, twee zielsverwanten?" en ook op andere plaatsen in het boekje valt wel eens de naam van Spinoza. Van diverse aan Rembrandt toegeschreven schilderijen waarin hij Spinoza afgebeeld zou kunnen hebben, blijkt inmiddels dat ze niet van Rembrandt zijn en bestaat voor het erin zien van Spinoza geen of weinig evidentie.

Lees verder...

De 'suïcideconsulent' houdt de vrije wil overeind

In de serie artikelen die Trouw wijdt aan de door neurologen veronderstelde "dood van de vrije wil" (ik heb er al eerder op gewezen), vandaag een artikel met filosoof en ‘suïcideconsulent’ Ton Vink. Titel:
           ’Zelfdoding is bewijs van vrije wil’  

Vink gaat er van uit dat “iemand die bewust zijn leven beëindigt, na een zorgvuldige afweging, vaak in aanwezigheid van familie en vrienden” het ultieme bewijs levert van een keuze uit vrije wil. Als iemand in alle rust en nuchterheid besluit niet verder te leven, kan dat volgens Vink een keuze zijn uit vrije wil. „Al zijn er natuurlijk altijd omstandigheden die onze keuzevrijheid beperken: determinerende factoren. Iemand heeft bijvoorbeeld een progressieve spierziekte en komt tot zo’n besluit met de toekomst in gedachten, een onvrije toekomst die onafwendbaar is geworden.”

„Culturele, psychische en fysieke omstandigheden zijn zeer bepalend voor wat we doen, maar uiteindelijk komt het toch aan op de houding die wij zelf aannemen tegenover deze factoren. Ik heb te maken met mensen die er in bepaalde omstandigheden voor kiezen om hun leven te beëindigen. Maar ik heb ook te maken met mensen die er in vergelijkbare omstandigheden voor kiezen om hun leven niet te beëindigen,” aldus Vink.

Lees verder...

"la prière de Spinoza"

Gisteren had de site van de Franse Spinozavereniging een wat merkwaardig bericht met als kop "la prière de Spinoza."

Op 17 december had ik een blog onder de wat neutralere titel "Snippers nieuwe informatie over Spinoza ontdekt" en dat opende met:

“Het gebed van Spinoza: denken met de wijzen, praten met het volk. De wereld wil bedrogen worden: het zij zo. Amen.”

Geen hond die daar naar kraaide – wat trouwens net zo’n vreemde uitdrukking is als: 'het gebed van Spinoza'.

Die Franse site had nog niet eerder een bericht over de ontdekking van tekstjes die dateren van kort na Spinoza's overlijden, maar komt nu toch met de mededeling dat er talrijke reacties zijn binnengekomen over het onderwerp "la prière de Spinoza."

Er is daar in Frankrijk kennelijk heel wat over te doen!
Misschien moest ik dit blog dus maar eens de Franse titel geven om ook hier reacties uit te lokken?

En kennelijk moeten er daar nu allerlei dingen rechtgezet worden…

… dat "La prière de Spinoza" géén tekst van Spinoza zelf is … dat het ook geen gebedstekst van Piet Steenbakkers is … dat het artikel van Piet Steenbakkers niet de titel droeg "la prière de Spinoza" maar "La mort de Spinoza: une rumeur inconnue" [BBS XXXII, Archives de Philosophie 73, 2010, 733 – 737]… enfin, leest u daar alles zelf.

Breviarium Spinozanum: Deus sive Natura

Tientallen malen is de identiteitsformule “Deus sive Natura” (God oftewel de Natuur) op dit weblog voorbij gekomen, wat uiteraard niet verbazingwekkend is voor een weblog dat al ruim drie jaar over Spinoza, Spinozisten en Spinozana gaat (aan het eind van het blog geef ik een link naar al deze plaatsen). Nu ik vandaag van een bezoeker van dit weblog in een mailtje o.a. het hierna volgende stukje tekst (onderdeel van een grotere mail) ontving, is dat aanleiding voor me om in de onregelmatige ‘reeks’ Breviarium Spinozanum een samenvattende schets te geven over dit onderwerp. Breviarium betekent 'kort overzicht van’; Breviarium Spinozanum betekent dan: kort overzicht van het Spinozisme.

Eerst het e-mailtje:

"Deus sive Natura": de volledige uitdrukking is overigens "de kracht van God, anders gezegd, van de Natuur". (EIVp4d).' Daar staat dan niet dat God hetzelfde is als de Natuur, maar dat de kracht van God dezelfde is als de kracht van de Natuur. Maar ongetwijfeld staat ook nog ergens anders gewoon Deus sive Natura.

Voor het volgende maak ik gebruik van gegevens die tijdens of naar aanleiding van de zomercursus van 2008 in Barchem over de “Korte verhandeling van GOD, de MENSCH en deszelvs WELSTAND” door Nanne Bloksma en Theo van der Werf werden aangereikt.

Het eerste antwoord op bovenstaand mailtje kan vanuit die gegevens zijn, en velen zullen dat verrassend vinden gezien het feit dat het als zo ongeveer de samenvatting van de Ethica zo vaak is geciteerd: precies zo, ‘Deus sive Natura’, komen de woorden geen enkele maal in de Ethica voor. Maar sive=seu en dan blijkt dat er op twee plaatsen, slechts op twee plaatsen, sprake is van de woordcombinatie ‘Deus seu/sive Natura’.

Lees verder...

Sir Frederick Pollock (1845 - 1937) rechtsgeleerde en Spinoza-deskundige

Na een recent blog over iemand uit het Spinoza vijandige kamp (de antispinozist Antonius van der Linde), mag er wel weer eens iemand die duidelijk pro Spinoza was, naar voren worden gehaald.

VoorkantIedereen die zich met Spinoza bezig houdt is uiteraard de naam van Frederick Pollock tegengekomen – zijn Spinoza His Life and Philosophy uit 1880. 

Daar ik nog enige teksten van Pollock over Spinoza tegenkwam waarop ik wilde attenderen, wilde ik iets meer over hem te weten komen om een blog aan hem te wijden. Maar toen ik op wikipedia (“an English jurist best known for his History of English Law before the Time of Edward I, written with F.W. Maitland, and his lifelong correspondence with US Supreme Court Justice Oliver Wendell Holmes”) en ook bij de korte internet-vermelding uit de Encyclopedia Britannica bij Sir Frederick Pollock geen woord aantrof over zijn Spinoza-werk en alleen maar las over zijn juridische arbeid (“Pollock was called to the bar in 1871, taught jurisprudence at the University of Oxford (1883–1903), succeeded his father in the baronetcy in 1888, and was made a king’s counsel in 1920. He was a founder and the first editor (1885–1919) of the Law Quarterly Review and also edited the Law Reports (1895–1935). Etc.”)...

... toen vroeg ik mij af of het wel om dezelfde Pollock ging? En ja, eindelijk, via Answers.com die een tekst uit de Columbia Encyclopedia biedt en uitvoeriger uit de West's Encyclopedia of American Law, bleek duidelijk: hij is het. Uit dat laatste lemma neem ik een deel over waaruit duidelijk blijkt wat voor een bijzondere man deze Pollock geweest moet zijn. Lees verder...

Frederik van Leenhof (1647 - 1712) en Den hemel op aarden

Portret van Fredericus van Leenhof (1647-1712), predikant te ZwolleEen jaar geleden, op 9 januari 2010 om precies te zijn, schreef Steven de Joode, die werkzaam is in een antiquariaat en zich specialiseert in geschiedenis van oude boeken, een blog over de Zwolse predikant Frederik van Leenhof en diens boekje Den hemel op aarden; of een korte en klaare beschrijvinge van de waare en stantvastige blydschap. Volgens Van Leenhof was het ware geluk al te bereiken op aarde en wel door inzicht te verwerven in Gods eeuwige orde. Alleen een goed gebruik van de rede kon tot dit inzicht leiden. Hierbij sloot hij duidelijk zeer aan bij Spinoza en werd het hem dus erg moeilijk gemaakt.

Enfin, ik hoef hier geen heel blog van te maken en volsta graag met het verwijzen naar het blog van Steven de Joode dat een inleiding vormt op de door hem samengestelde bibliografie van de polemiek rond Den hemel op aarden (1703)

Antonius van der Linde (1833 - 1897) seksuele escapadist, schaakhistoricus en Spinoza-bibliograaf

“Als orthodoxe calvinist was Van der Linde een overtuigde antispinozist,” schreef Siebe Thissen 1), die veel studie deed naar het 19e eeuwse Spinozisme en Antonius van der Linde als het ware wel kon schieten. Hij typeert hem als “een verwarde theologische en filosofische dilettant” 2) en heeft het over “[d]e uiterst onevenwichtige figuur Antonius van der Linde.”3) En hij schrijft over “de 'kristokraat' Antonius van der Linde [en] zijn studie Spinoza. Seine Lehre und deren ersten Nachwirkungen in Holland (1862) waarin hij een kruistocht voert tegen alles dat naar modernisme riekt. Hij vernietigt het positieve en integere beeld van Spinoza dat sinds de diskwalificatie van Pierre Bayle in de achttiende eeuw opgang deed en grijpt terug op de veroordeling van diens atheïsme. Van der Linde beschrijft Spinoza als een sadist die zichzelf plezierde met het martelen van kleine diertjes, zoals spinnen. Ook hekelt hij Spinoza's 'flauwhartig en kleinmoedig' karakter omdat zijn boeken eerst na zijn dood gepubliceerd werden.” 4)
Ook ‘verklapt’ Thissen dat “de Spinoza-kenner en Spinoza-bibliograaf Antonius van der Linde seksuele uitspattingen had, waarbij bondage en vernedering van zijn eigen vrouw tot zijn repertoire behoorden.” 5)

Dat weten we dan alvast - nu even wat rustiger…

Lees verder...

Chaos sive natura. Nietzsche-werk van Marjolijn van den Assem

Op haar website bracht kunstenares Marjolijn van den Assem afgelopen zondag een blog, waarin ze vertelt over haar plezierige contact met Wim Klever, die haar een citaat leverde van de briefkaart die Nietzsche op 30 juli 1881 aan Overbeck stuurde, waarin hij laaiend enthousiast was over zijn ontdekking van Spinoza en uitriep: “Meine Einsamkeit …. ist wenigstens jetzt eine Zweisamkeit.”

Zij werkt veel met teksten van Nietzsche en kon deze goed gebruiken. Haar identificatie met die kunstenaar-filosoof gaat ver. Vorige zomer heeft ze gewandeld in het Sils-Maria van Nietzsche in de Zwitserse Alpen (“6000 voet boven de zee en veel hoger nog boven alle menselijke dingen”) en nu is ze bezig aan een serie "Travelogues" (reisbeschrijvingen): tekeningen/schilderingen op rollen papier van 10 meter lang en 152cm hoog. Met kroontjespen schrijft ze teksten uit Nietzsche's De vrolijke wetenschap, maar ook uit de correspondentie die in deze omgeving ontstond.

Zou Marjolijn van den Assem op Sils-Maria ook iets bespeurd hebben van de huiveringwekkende gedachte over de eeuwige wederkeer der dingen die Nietzsche daar overviel? En hoe door de ontgoddelijking van de natuur Spinoza’s "Deus sive Natura" wel omgezet móest worden in “Chaos sive Natura”? Dat de ontgoddelijkte natuur alleen nog chaos laat bestaan, kan ze in ieder geval in De vrolijke wetenschap tegenkomen.

               

Lees verder...

Hoeveel Spinozana worden toegankelijk als oude boekenbezit KB wordt gedigitaliseerd?

Gisteren lieten ProQuest, een grote wereldwijde aanbieder van gedigitaliseerde informatie, en de Koninklijke Bibliotheek persberichten uitgaan over een samenwerkingsovereenkomst.

Dat van ProQuest sprak van: “ProQuest will digitize more than 30,000 rare early books from the Koninklijke Bibliotheek (KB), the National Library of the Netherlands, capturing every volume in high-resolution color scans.”

De KB liet lezen: “De Koninklijke Bibliotheek, de nationale bibliotheek van Nederland, gaat samenwerken met het Britse ProQuest om 50.000 bijzondere, oude drukken uit haar collectie te digitaliseren. Na de Deense Koninklijke Bibliotheek in Kopenhagen en Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze in Italië is de KB de derde belangrijke nationale bibliotheek in Europa die deelneemt aan het EarlyEuropean Books project van ProQuest.

De KB beschouwt het als zijn missie om het gehele gedrukte erfgoed van Nederland te digitaliseren! Eerder dit jaar heeft de KB haar ambitie uitgesproken om alle Nederlandse boeken, kranten en tijdschriften vanaf 1470 te digitaliseren. De overeenkomst tussen de KB en ProQuest is onderdeel van het beleid van de KB om deze ambitie te realiseren en sluit aan bij de eigen initiatieven en andere publiekprivate samenwerkingsverbanden tot digitalisering van de gehele rechtenvrije collectie (15e tot en met 19e eeuw). Net als bij de overeenkomsten met de Deense en Italiaanse nationale bibliotheken, stelt ProQuest het materiaal gratis toegankelijk in het land dat hieraan deelneemt.

Lees verder...

Jacob Christoph Logemann (1873 - 1947) verzorgde een Ethica-vertaling

Er is (tot dit blog werd geschreven) weinig over J.C. Logemann op internet te vinden, maar van zijn vertaling van Spinoza’s Ethica die in 1902 door de Amsterdamse uitgever Cohen en Zonen op de markt werd gebracht, worden door diverse antiquariaten exemplaren aangeboden. Het boek was het vierde in een reeks “De groote denkers der eeuwen.... Algemeene bibliotheek van wijsbegeerte.” De onverkochte exemplaren werden doorverkocht aan Van Holkema & Warendorf te Amsterdam die de nog ongebonden bladen met een nieuwe titelpagina en band als nieuw Spinoza-boek in 1915 op de markt bracht.

      
            [de swastika kon toen nog onschuldig gebruikt worden]

Over die vertaling, de aanleiding voor dit blog, zodadelijk meer; eerst wat er dan nog wél over hem te vinden is. 

Dr. J.C. LogemannBiografische gegevens 1) 

Jacob Christoph Logemann werd op 26 oktober 1873 in Rotterdam geboren. Na het behalen van het diploma aan het Erasmiaansch Gymnasium, begon hij in 1892 aan een studie theologie aan de Vrije Universiteit, maar stapte over naar de letterenstudie (klassieke talen).

Van januari 1897 tot oktober 1900 was hij leraar aan het Chr. Gymnasium te Zetten. Daarna was hij drie jaar privaatdocent.  

Op 18 april 1901 trad hij in het huwelijk met de vijf jaar jongere Maria Catharina Hisschemöller.

In 1903 werd in Rotterdam het gereformeerde Marnix Gymnasium opgericht. De (bijna) dertigjarige Logemann, op dat moment kandidaat in de letteren, werd er met ingang van 1 september een van de twee leraren klassieke talen, Latijn en Grieks.
In 1928 werd hij naast docent tevens conrector, wat hij bleef tot aan zijn pensioen op 1 november 1938.

Inmiddels was hij op 17 november 1916 gepromoveerd tot doctor in de klassieke letteren op het proefschrift De defunctorum virtutibus in carminibus sepulcralibus latinis laudatis. (‘Over de deugden der overledenen, zoals verheerlijkt in Latijnse grafdichten’3)), uitgegeven door T. de Vries in Rotterdam in hetzelfde jaar. Het is bij de Haithi Trust Digital Library in te zien. 2)

Op 16 november 1947 overleed hij te Amsterdam.

Vermeldenswaard is nog dat hij zich ook intensief bezighield met de bevordering van onderwijs aan kinderen met psychische problematiek. Zo was hij vanaf de oprichting in 1911 voorzitter van de vereniging "Zoekt het Verlorene" van waaruit medisch-pedagogische inrichtingen voor kinderen met psychopathische problematiek werden opgezet. Het is vanuit deze achtergrond dat de Rotterdamse protestants-christelijke school voor speciaal basisonderwijs zijn naam draagt: Dr. J.C. Logemannschool.

Lees verder...

Herman Gorter compleet op internet - dus ook zijn Spinozistische gedichten

Sinds een aantal dagen heeft de DBNL de complete verzamelde werken van Herman Gorter op de website staan.
Herman Gorter, Verzamelde werken (eds. Jenne Clinge Doorenbos en Garmt Stuiveling). C.A.J. van Dishoeck, Bussum / Em. Querido, Amsterdam 1948.  

Ik schreef al eerder, op 10 aug. 2009, een blog over Herman Gorter (1864 - 1927) en zijn Spinozistische periode. Nu zijn voor het eerst de Spinozistische gedichten op internet te vinden. [Hier bij DBNL; ze staan in Deel 2: De school der poëzie. De redactie is vergeten de titel van de VIe afdeling van dat deel, Spinozistische gedichten (1892-1896), of de titel van het eerste gedicht, "Spinoza's leer", aan te geven. U komt er door op VI te klikken, na Balder. U gaat daarna naar het volgende gedicht door in de menuregel erboven op 'volgende' te klikken].

Gorter had genoeg van de tijd waarin hij zgn. ‘sensitieve gedichten’ schreef - was ook enigszins labiel en zoekend naar een steviger fundament voor zijn leven en dichten. Hij meende dat te vinden in Spinoza, maakte van diens filosofie in z’n eentje een hele studie, vertaalde de Ethica en trachtte anderen aan te sporen tot Spinozisme. In 1895 kwam zijn Ethica-vertaling uit – een heel wat moeilijker te lezen vertaling bracht deze 'taaldwinger' (Piet Steenbakkers) dan die van Meijer die in hetzelfde jaar verscheen.

Gorter werd ook erg sportief actief, vanuit de lichaam-geest eenheidsgedachte en in de hoop dat een gezond lichaam gepaard zou gaan met oprijzen van de zo fel begeerde poëzie (zoals Van Deyssel het omschreef).

Lees verder...

Marius Cornelis Leendert Lotsij (1845 - 1910): Spinoza empirisch objectief natuurkundige

Voorblad De Nieuwe Gids

Aantekening achteraf. Ik begon dit blog over Lotsy, maar merkte dat ik op het verkeerde been gezet ben door degenen die hem aan zijn naam bij de burgerlijke stand hielden. Ik herzie tenslotte de titel van het blog waarin ik de achternaam vermeld waaronder hij zijn Spinoza-boek publiceerde. Voor de rest begint dit blog met Lotsy en 'ontdekt' in de loop van het schrijven die andere schrijfwijze van zijn naam.

De jurist M.C.L. Lotsy, tevens filosoof en spinozist Marius Lotsij, schreef in 1878 Spinoza's Wijsbegeerte en werd de belangrijkste politieke en filosofische commentator van de in 1885 opgerichte De Nieuwe Gids: wetenschapskritiek, liberalisme kritiek en Kant-kritiek zijn de steeds terugkerende thema's, zo lezen we in een korte typering van Siebe Thissen. 1) 

Maar waar is Lotsy gebleven? Ja, uit zijn jaartallen blijkt dat hij al een eeuw in de filosofen-hemel verblijft. Maar waar is zijn boek Spinoza's Wijsbegeerte [Amsterdam, J.C.A. Sulpke, 1878] gebleven? Het is nergens te ontdekken. Geen antiquariaat die het aanbiedt. Een latere herdruk is het blijkbaar nooit waardig bevonden. En over Lotsy hoor je nooit wat.

Wel is zijn academisch proefschrift waarop hij op 30 juni 1869 promoveerde tot doctor in het Romeinsch en hedendaagsch regt aan de Hoogeschool te Leiden, Beschouwingen over de binnenvaart [Van der Hoek, 1869], recent herdrukt en in zijn geheel op books.google te lezen. Het wordt op allerlei sites aangeboden. Maar zijn Spinoza’s Wijsbegeerte is in geen velden of wegen te bekennen.

Lees verder...

Enige opmerkingen over Amor Dei Intellectualis

De titel van dit blog slaat niet op opmerkingen die ik zelf ga maken **), maar op een tekst die ik hier graag van elders binnenhaal: een tekst van bijna een eeuw geleden die, hoewel er uiteraard ook ‘iets gedateerds’ aan kleeft, vandaag nog met vrucht gelezen kan worden.

Het gaat om de voordracht EENIGE OPMERKINGEN OVER SPINOZA's AMOR DEI INTELLECTUALIS die T.J. de Boer op 30 Juni 1918 hield op de jaarvergadering van de vereeniging ,,Het Spinozahuis" te Amsterdam.
De voordracht werd opgenomen in het TIJDSCHRIFT VOOR WIJSBEGEERTE, TWAALFDE JAARGANG. [1919], p. 380 – 395.

Wie dr. T.J. de Boer was, weet ik niet; misschien de "Arabist, filozoof en polyhistor" (zoals hij in een bespreking van zijn De wijsbegeerte van den Islam in "Onze Eeuw" werd aangeduid) die indertijd hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam was? In ieder geval was de spreker goed op de hoogte met de filosofie van Spinoza. *)
Naast aan het eind enige bescheiden kritische kanttekeningen, biedt hij vooral een begrijpende en met liefde gemaakte tekst over het moeilijke laatste deel van de Ethica. 

Ik wijs vooral op enkele opmerkingen die hij maakt over de uitdrukking ,,sub specie aeternitatis” – volgens hem in zuiverder Latijn gezegd „sub specie aeterni”.
Zie hier als PDF-bestand op benedictusdespinoza.nl

Lees verder...

Spinoza en Maimonides - slechts een antitheton?

Zoals de regelmatige bezoeker van dit weblog wel gemerkt zal hebben vind ik het soms leuk om uit het verleden iets op te duiken. En als ik iets aardigs ontdek geef ik dat hier graag door. Gestimuleerd door het lezen van de autobiografie van Solomon Maimon, wilde ik iets meer weten over wat Spinoza (wellicht) met en van Maimonides heeft. Uiteraard is daarover bij Harry Wolfson veel te vinden (zie dit blog).

Bij Haithi Trust Digital Library is volledig in te zien de niet erg dikke dissertatie von Salomo Rubin (1823-1910): Spinoza und Maimonides: ein psychologisch-philosophisches Antitheton. Wien : Herzfeld & Bauer, 1868. 

Een antitheton (Grieks) is een retorische figuur, waarin twee tegengestelde gedachten tegenover elkaar worden geplaatst zonder tegenspraak te vormen (waarin het zich onderscheid van een antithese).

In dit boekje van 50 bladzijden (dissertaties konden toen soms dun zijn!) bestrijdt de schrijver de opvatting van de Fransman A. Foucher de Careil, die aan de hand van een drietal niet uitgegeven manuscripten van Leibniz, waarin deze studie maakte van Mozes Maimonides’ Gids voor de verdoolden, meende te kunnen aantonen dat Spinoza de mosterd helemaal bij deze “Arabische Aristoteles” vandaan had.

Lees verder...

Enthousiaste bespreking van Maxime Rovere's 'Exister. Methodes de Spinoza'

Vanochtend kreeg ik deze enthousiaste e-mail van Wim Klever. Waar een blog soms toe kan leiden...

Stan, je hebt op 25-2-2010 je publiek gewezen op o.m. twee Spinoza-boeken van de jonge Franse geleerde (33 jaar) Maxime Rovere, en bovendien zijn portret vertoond. Deze blog was voor mij aanleiding om kennis te nemen van zijn Exister. Methodes de Spinoza (2010).

Ik ben daar zeer van onder de indruk en verwacht daarom dat zijn uitgave van Spinoza's briefwisseling ook wel vernieuwend zal zijn. Ik schuif enkele frappante en treffende citaten naar je toe, die je gezien mijn historische aanzet tot een fysicalistische interpretatie van Spinoza's werk niet vreemd zullen voorkomen.

Hij spreekt over "het fysische of mechanistische credo van Spinoza" (p. 18). "Spinoza is enkel geïnteresseerd in de wetten van de natuur" (p. 22). "Als men het lichaam niet begrijpt, begrijpt men de geest niet" (p. 23). "La physique de Spinoza sous-tends tout le projet de l'Ethique" (= De fysica van Spinoza ligt aan de basis  van heel zijn Ethica-project). "La philosophie de Spinoza se definit comme une physique de la nature humaine" (= De filosofie van Spinoza laat zich definiëren als een fysica van de menselijke natuur, p. 24). [Vgl. mijn voordracht in Almagro (Spanje) 1990 "Ethique Spinoziste comme physique de l'homme", gepubliceerd in 1992].

Lees verder...

Isaiah Berlin (1909 - 1997) maakte een karikatuur van Spinoza

Bekijk de afbeelding op ware grootteIsaiah Berlin, geboren in een joods gezin in Riga, maakte als kind de Russische Revolutie van 1917 mee in Sint-Petersburg (toen Petrograd), waarna de Berlin’s in 1921 naar Engeland vluchtten. Berlin studeerde aan Corpus Christi in Oxford waar hij ook zelf les gaf. Hij heeft als breed geïnteresseerde intellectueel, ideeënhistoricus en politiek filosoof veel geschreven, maar is vooral bekend geworden om zijn Two Concepts of Liberty: de 'negatieve' (vrij van) en 'positieve' vrijheid (vrij tot), waarover hij bij de aanvaarding van het hoogleraarschap aan de Universiteit van Oxford in 1957 sprak.

Had hij ook wat met Spinoza?

Zijn nagedachtenis wordt in ere gehouden met een zeer goede website, waarop diverse van zijn teksten zijn te vinden. En dan blijkt dat hij zich niet veel met Spinoza heeft bezig gehouden, maar toch wel af en toe iets over hem beweert - soms op een wat discutabele wijze.  

In zijn vele publicaties is er geen over Spinoza. Nou ééntje dan: "Review of George L. Kline, Spinoza in Soviet Philosophy", maar dat zal eerder geweest zijn vanwege de Sowjet Unie, dan om Spinoza. 1)  Van de best vele dissertaties, boeken en artikelen over Berlin is er geen die gaat over 'Berlin en Spinoza'. Eén enigszins indirect: David West, ‘Spinoza on Positive Freedom’ kreeg een antwoord van Berlin. 2) 

Lees verder...

Nogmaals over Solomon Maimon (1753 - 1800)

Blij was en ben ik met de tip van Adrie Hogendoorn bij mijn vorige blog over Solomon Maimon, dat diens Mijn levensverhaal in het Nederlands is vertaald. Ik vond via internet een goed exemplaar bij een antiquariaat en inmiddels heb ik het kunnen lezen. Het verscheen oorspronkelijk in 1793. 
Atlas [Amsterdam/Antwerpen,] bracht het uit in 1994; W. Hansen maakte een merkbaar deskundige en goed leesbare vertaling die hij van noten en een nawoord voorzag. Verstandig was ook zijn ingreep om enige langere informatieve of beschouwelijke tekstdelen die de autobiografie onderbraken, als bijlagen aan het slot toe te voegen. Die stukken schijnen in sommige vertalingen wel eens te zijn weggelaten.

Lees verder...

Spinoza in Washington

Niet alle symposia waarbij (ook) Spinoza aan de orde komt vermeld ik op dit weblog, maar als ze helemaal aan Spinoza gewijd zijn en zeker vanuit aparte invalshoek, maak ik er graag een blogje over. Voor wie nog een retourtje Washington heeft liggen...

Op 7 februari a.s. wordt aan het College of Arts & Sciences van de American University een Spinoza Symposium gehouden [zie PDF]

          Spinoza: Feminist Perspectives/Aspects of Embodiment

Lees verder...

Een tweet over Spinoza

Trouw heeft vandaag een artikel over de  zogenaamde “twittercanon van de filosofie” van Leon Heuts. Heuts is o.a medewerker van het Filosofie Magazine en bedacht om in tweets (maximaal 140 tekens) op Twitter een aantal filosofen in hun kern te raken. Een twittercursus filosofie onder het motto:  Het kan niet, maar we doen het toch (R. Gude). Hij zou ermee willen bereiken dat mensen over filosofie en filosofen communiceren. De tot nu toe gemaakte tweets zijn ook op Filosofie Magazine te zien.

Heuts maakte tot nu toe tweets over Plato, Aristoteles, Epicurus, Marcus Aurelius, Plotinos, Augustinus, Avicenna, Anselmus, Averroës, Thomas Aquinas, Duns Scotus, Willem van Ockham, Desiderius Erasmus, Thomas Hobbes, René Descartes en Blaise Pascal. Het is natuurlijk niet te doen om het werk van een filosoof kernachtig te willen samenvatten. Misschien zit om die reden Spinoza er nog niet tussen? Ik doe een voorstel:

Spinoza (1632-1677)
Het is de rede eigen om het eeuwige der dingen te zien. Naar de voorschriften van de rede leven: doen wat nuttig voor je is en blij zijn.

Een anatomische les van Gilles Deleuze

Iedereen die wel eens ‘wat aan Spinoza doet’ heeft wel eens gehoord of gelezen dat volgens Gilles Deleuze Spinoza ons twee, of eigenlijk zelfs drie Ethica’s in één geboden heeft. Er is de geometrisch geordende leeslijn van de definities, axioma’s, stellingen, bewijzen en corrolaria. Dat is de ene Ethica. Daardoorheen krijgen we de voorwoorden, appendices en scholia. Dat vormt de tweede Ethica. En tenslotte komt hij er op om een groot deel van het Vijfde deel als een aparte Ethica te beschouwen.

Wie erin geïnteresseerd is hier meer over te weten, maar het Frans niet machtig, wijs ik op het hoofdstuk van Gilles Deleuze, Spinoza and the Three "Ethics." In: Warren Montag, Ted Stolze (Eds.) The new Spinoza. University of Minnesota Press, 1997, p. 20 – 33. Het is - althans momenteel - in z’n geheel bij books.google te lezen. Ik heb er met genoegen kennis van genomen en ga er nog iets verder op in.

Deleuze laat als een analist en ontledend anatoom de diverse soorten tekenen zien, zoals hij ze samenvattend noemt: de affecten, de concepten en de essenties en waarnemingen. De anatoom Dr. Nicolaes Tulp stapt a.h.w. uit het doek van zijn anatomische les om als een Rembrandt zelf ons te laten zien hoe het schilderstuk in elkaar is gezet (om, aangespoord door Deleuze, ook maar eens beeldend te spreken).

Lees verder...

Een ethisch goed 2011 gewenst volgens Spinoza's Ethica - hier in a Nutshell

Ik blijf nog even bezig met de artikelen van Beth Lord die ik in twee vorige blogs vermeldde [deze en deze]. In haar “Acting with a Good Reason: Kant and Spinoza on Ethics", [Philosophy Research Seminar, University of Stirling, April 2007. PDF] geeft ze een in mijn ogen heel fraaie korte samenvatting van de kern van Spinoza’s Ethica (waarbij de mogelijke inhouden van dat handelen, waarover Spinoza ook veel te zeggen heeft, dus ook het aspect van het ‘samen-met-anderen’ (zoals de studenten in onderstaand plaatje), buiten beschouwing zijn gebleven).

Graag geef ik het stukje hieronder in mijn vertaling weer (het is te vinden op de derde bladzijde van bovenvermeld paper).


         1700 studenten van The Class of 2011 on Duke's East Campus
Lees verder...

Vrye Politijke Stellingen van Franciscus van den Enden in het Spaans vertaald

Wie in Google Franciscus van den Enden ingeeft krijgt een afbeelding van Vondel te zien welke verwijst naar het blog op dit weblog: "Joost van den Vondel (1587-1679) bestrijder van Spinoza?" En als direct op die afbeelding wordt geklikt laat ook de site van herkomst zien dat het "vondel_joost.jpg" betreft. Zo is dit weblog niet verantwoordelijk, maar wel aanleiding ervoor dat een recensie (La vanguardia en versión del siglo XVII) van het in het Spaans vertaalde boek van Van den Enden een verkeerd portret geeft. Dat zal in de Spaanstalige landen niet snel ontdekt worden. Maar misschien denkt iemand dat het portret van Van den Enden en zijn vrouw dat in de failliete boedel van De Konstinckel in de Nes beschreven was, boven tafel is gekomen...

Het goede nieuws is dus dát het boek Vrye Politijke Stellingen (1665) van Franciscus van den Enden in november in het Spaans in Argentinië is uitgekomen:

Franciscus van den Enden: LIBERTAD POLITICA Y ESTADO [Vrijheid, politiek en staat]. El cuenco de plata, 2010. Traducción : Leandro García Ponzo. 128 páginas. [Cf.]

Nog maar zo kort geleden dat de Argentijnse uitgever El cuenco de plata [de zilveren schaal] het nog niet op z'n website lijkt te hebben... Maar de auteur blijkt onder de 'V' van Van den Enden  te moeten worden gezocht.

De recensent, Pablo Rodriguez, vermeldt dat Van den Enden een van de auteurs van de 'radicale Verlichting' was en "meester van Leibniz en Spinoza." Leibniz verzint hij erbij, maar vertelt wel dat "de Nederlandse onderzoeker Wim Klever stelt dat Van den Enden een proto-Spinoza is" [el investigador holandés Wim Klever sostiene que Van den Enden es un “proto-Spinoza”].  

Lees verder...

Vermeers doek De Schilderkunst als model voor de TIE

Willi Goetschel geeft in het tweede hoofdstuk, Understanding understanding, van zijn Spinoza’s Modernity (2004) een intrigerende analyse van Spinoza’s epistemologie, zoals hij die ontwikkelde in zijn Tractatus de intellectus emendatione et de via qua in veram rerum cognitionem dirigitur (TIE, Verhandeling over de verbetering van het vertstand en over de weg waarlangs dit het beste tot de ware kennis der dingen geleid wordt). Goetschel begint dat hoofdstuk met zijn analyse van het schilderij van Johannes Vermeer, dat zich na zijn dood nog in zijn atelier bevond (“…warinne wert uytgebeeld de schilderconst”).

Daar dit jaar de voorjaarscursus die de Ver. Het Spinozahuis zal geven over de TIE zal gaan, vind ik het wel geschikt om deze eerste dag van het nieuwe jaar te beginnen met dit schilderij van Vermeer en wat Willi Goetschel daarover schrijft.

In een blog van 22 juli 2008, heb ik eens bij elkaar gebracht wat zoal aan publicaties (en speculaties) te vinden was over Spinoza en Vermeer. Er is geen snipper evidentie dat ze van elkaars bestaan op de hoogte waren, maar ze waren tijdgenoten – beiden in 1632 geboren. Vermeer hield zich bezig met kunstfilosofie en met optiek; hij gebruikte de camera obscura. Mariët Westerman wijst er in een Rijks-museum-dossier (2004) bij dit schilderij op dat Vermeer een ‘onderzoeksschilder’ kan worden genoemd, iemand die bij elk werk ontdekkingen deed. Hij streefde naar kennis - volgens Samuel van Hoogstraten ‘het sieraad der schilder’. Wat Vermeer boeiend maakt is de manier waarop hij gedachten in visuele termen lijkt om te zetten, aldus Westerman. Hij was een van die moderne kunstscheppers die moderne kunst maakte, zoals Gerard de Lairesse die in zijn Groot schilderboek (1707) omschreef als: “een kunst van ideeën”.

Zoals Christiaan Huygens het raadsel van Saturnus oploste door behalve zijn telescoop ook de lens van z’n verstand op een gestructureerde manier te gebruiken, waardoor hij kon zien wat anderen niet zagen, zo zou ook Vermeer op deze wijze werken volgens Robert D. Huerta in Giants of Delft. 1 Johannes Vermeer - De Schilderkunst, tussen 1666 & /1673

Dan nu Willi Goetschel over dit doek 

Lees verder...