Margarete Susman (1872 - 1966) en Spinoza

Margarete Susman werd op 14 oktober 1872 geboren in Hamburg. Toen ze tien was verhuisde het gezin naar Zürich waar ze de Höhere Töchterschule bezocht; deed de Academie voor Kunsten in  Düsseldorf; studeerde in 1898-1900 in Parijs en Munchen, en ca 1901 in Berlijn, waar ze bij Georg Simmel filosofie studeerde. Ze huwde in 1906 met de schilder Eduard von Bendemann met wie ze een zoon had en van wie ze in 1928 scheidde. Ze was recensent en literair medewerker van de Frankfurter Zeitung, van 1907 tot ‘33. Verhuisde meteen na de machtsgreep van Hitler in 1933 naar Zürich waar ze deelnam aan de socialistische en religieuze kring van de theoloog Leonhard Ragaz. Hoewel de regering, bij monde van de Zwitserse Vreemdelingenpolitie haar een schrijfverbod oplegde, publiceerde ze in dagbladen en tijdschriften, zoals „Neue Wege“, onder het pseudoniem ‘Reiner’. Ze ontving diverse prijzen. In 1959 ontving ze het eredoctoraat van de Freien Universität van Berlijn. Ze stierf in Zürich op 16 januari 1966.

Willy Goetschel, die we kennen van Spinoza's Modernity: Mendelssohn, Lessing, and Heine, schrijft: “Margarete Susman was one of the first women writers in Germany resolute and powerful enough to enter what was in her time still considered the exclusive grounds of male competence: philosophy, theology, and cultural criticism. While even progressive movements like critical theory seldom encouraged women writers except in auxiliary positions, and the role of women in existential and phenomenological schools of thought came at the cost of being typecast in subservient roles, Susman, who lived much of her life in Switzerland, succeeded in what for a short time was a uniquely liberal climate to establish herself as a distinct voice.” [Hier]

Ze heeft zich flink met Spinoza bezig gehouden. In haar  ICH HABE VIELE LEBEN GELEBT – ERINNERUNGEN, [Stuttgart 1964] schreef ze:

Lees verder...

Klaas Schilder (1890 - 1952) over Spinoza

 prof. dr. K. (Klaas) SchilderDe Nederlandse theoloog en hoogleraar in de Gereformeerde Kerken in Nederland is vooral bekend geworden door zijn afzetting als hoogleraar in 1944 hetgeen leidde tot het ontstaan van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. Tot aan zijn overlijden was hij van deze afgescheidenen de leidende theoloog. Hij werd predikant in 1914 op verschillende plaatsen. Het laatst In Rotterdam waar hij, hoewel hij bekend stond om zijn lange diensten van minstens twee uur, volle kerken had.

Na zijn promotie in 1933 summa cum laude bij de universiteit van Erlangen in Duitsland, werd hij aangesteld als hoogleraar theologie aan de Theologische Hogeschool in Kampen, waar een leidende figuur werd in de 'Reformatorische Beweging' die een terugkeer van de theologie tot de Schrift voorstond. Hij was een scherp polemicus. De Gereformeerde Synode trad tegen hem op, waarbij hij zich doordat hij ondergedoken zat niet goed kon verweren. Hij werd afgezet als hoogleraar en predikant Het leidde tot een breuk. De vrijgemaakte Gereformeerde Kerken onderhielden na Vrijmaking en bevrijding een eigen Theologische HogeschooI te Kampen, waar Schilder zijn oude leeropdracht herkreeg.

In "De Openbaring van Johannes en de Sociale kwestie", in de Nieuwe Vlaardingsche Courant 40 (1917) No. 4090 (5 mei 1917), haalde hij de volgende tekst van Spinoza aan:

„Terret vulgus, nisi timeat”, heeft Spinoza geschreven. Het „vulgus”, zoo vertaalt, ietwat kwaadwillig, iemand dat woord, „het vulgus maakt bang als het zelf niet angstig is”. „En tot het vulgus” zoo voegt hij eraan toe, „behooren meestal ook de heerschers, de magnaten”.

Bij de DBNL, waar men gelukkig een heel brede opvatting heeft over Nederlandse literatuur, zijn veel van* al zijn werken gedigitaliseerd. Daarbij heeft men zelfs elke snipper opgedoken.

titelpaginaZo onder andere K. Schilder, Philosophie logica. Fa Brever, Kampen, 1951. Het werkje bestaat uit een interne uitgave van een gestencild verslag van de Theologische Universiteit van de Gereformeerde Kerken in Nederland te Kampen. Uit alles blijkt dat het een waarschijnlijk door een student opgenomen dictaat is. Op de omslag staat dan ook: “verslag en uitgave geheel buiten verantwoordelijkheid van Prof. Schilder”. Het betreft een soort van inleiding in de logica waarin in zo’n acht passages Spinoza voorkomt (en kritiek op zijn logica krijgt). In de ogen van Schilder heeft Spinoza het bepaald niet goed gedaan.

Lees verder...

Spinoza de economist

Al een jaar inmiddels geeft de economische crisis bijna dagelijks aanleiding tot beschouwingen over hoe het toch kwam, maar vooral tot voorstellen over de aanpak ervan. Bijna dagelijks komen er ideeën op ons af over hoe we de economie en het financieel systeem grondig moeten herzien. Vaak zijn die nogal moraliserend van aard. Afgelopen woensdag had Trouw in de bijlage “de Verdieping” een interview met econoom en pensioendeskundige Lans Bovenberg over zijn theologische visie op de economie. Volgens Bovenberg was Jezus een ware econoom! Daarbij lanceerde hij ook een voorstel: “Geef werkloze 55-plusser zorgplicht”, aldus kopte Trouw op de voorpagina. Uiteraard was er de dag erop een ingezonden brief van een theoloog dat Bovenberg z’n voornemen om theologie te gaan studeren maar snel moet uitvoeren “want Jezus was géén econoom”. Intussen zijn er ook al flink wat reacties op die zorgplicht voor 55-plussers. En nadat er op de website al flink wat tegenreacties gekomen waren, stelt vandaag Walter Breedveld in zijn wekelijkse discussierubriek nog maar eens de vraag “of je Jezus een ware econoom kunt noemen.”

Afgelopen donderdag kregen we van de Trouwredactie een verslag van een terugkomdag van managers op Nijenrode die vergast werden op een toespraak van Herman Wijffels, oud bestuurder van de Rabobank, de SER en de Wereldbank volgens wie “die crisis mooi op tijd is”. Nu kunnen we dingen anders gaan doen. Daarbij moeten we niet meer alleen descartiaans denken, maar “als hele mens de ratio, het gevoel en de intuïtie integreren”. Hij heeft daarbij zijn hoop op alle mensen gevestigd, en niet alleen op zogenaamde deskundigen: “mensen voelen intuïtief volgens Wijffels al aan welke kant we op moeten.” Over dit onderwerp zal Herman Wijffels in het Soeterbeeck Programma van de Radboud Universiteit op 27 oktober a.s. de lezing geven Crisis en ommekeer. Een respons op globale uitdagingen. [zie hier]

Waar blijven ondertussen tussen al die analyses en voorstellen de ideeën van Spinoza? Ik had onlangs een blog met een ingezonden opiniestuk van Wim Klever, waarin hij spinozistische ideeën aanbeveelt om de beloningen van bestuurders van ondernemingen, land en gemeenten te koppelen aan prestaties die ze leveren. Dit stuk werd door NRC Handelsblad niet geplaatst.

Ik vond dat er aanleiding genoeg was om Klevers boekje uit 1990 te lezen: Zuivere economische wetenschap. Een ontwerp op basis van spinozistische beginselen (Boom, Meppel/Amsterdam, 1990).

En als de inhoud ervan ooit actueel was, dan is het wel nu. Het eerste wat me opviel en waaraan ik – dat moet ik eerlijk toegeven – moest wennen: Klever noemt Spinoza economist - iemand die zich op een wetenschappelijke manier met economie bezighield. Dat was ik nog niet eerder tegengekomen. Ik moest dan ook even wennen: was Spinoza zo’n uomo universale dat hij zo ongeveer alles was: filosoof, natuurwetenschapper, econoom en wat niet al?

Lees verder...

Merkel und Spinoza?

Over 2 dagen, zondag a.s., gaan de Duitsers naar de stembus om hun Bondsdag opnieuw samen te stellen. In de aanloop naar die verkiezingen, wordt uiteraard fors strijd gevoerd, niet alleen door politici maar ook door opiniemakers in de media.

Zo heeft Jakob Augstein, de uitgever van het blad Freitag, gisteren op YouTube een video geplaatst, opdat deze vandaag op de website van zijn krant en op Politik.de, waar hij af en toe commentaren plaats, kan worden aangeklikt.

Hij, zo staat bij de video te lezen, "eröffnet eine neue Perspektive auf das Thema". Hoe doet hij dat?
Over Angela Merkel had Trouw onlangs ook al een achtergrond-artikel onder de kop "Wie is Angela Merkel nu werkelijk?" Het beeld van een vage sfinx waart al geruime tijd rond.

Welnu Jakob Augstein bekijkt Merkel zogenaamd vanuit Spinoza. Zoals Spinoza zijn God wel een definitie en bestaan, maar geen eigenschap-pen toekent (immers omnis determinatio negatio est), zo zou Merkel een politica zonder eigenschappen zijn...

Ik had eerder al eens een blog met de titel: Spinoza overal voor te gebruiken.

Lees verder...

Spinoza op z'n Limburgs

Er bestaat een Limburgse Wikipedia: "Dees Limburgse oetgaaf is begós in december 2004 en op 't momènt zeen d'r 4942 artikele."

Hoewel, er bestaat eigenlijk geen Limburgs, maar een agglomeraat van dialecten. Zo is het lemma over Oud-Valkeberg "gesjreve in 't Valkebergs"; het artikel over Oudewater is "gesjreve in 't Mestreechs" en over "Pelt (Offesjele naom: Overpelt), e dörp en gemènt int noeërde van Bels Limburreg," is "gesjreve in 't Pelter".

Er is ook een artikel in 't Limburgs over Spinoza. Het is "gesjreve in 't Norbiks" (Noorbeeks). Ik citeer hier een stukje uit de

Laevesloop

Lees verder...

Baruch De Espinoza - video in een reeks 'Grandes filósofos'

Zomaar, voor de aardigheid, om weer eens te merken hoe men elders in de wereld met Spinoza bezig is - en vanwege de ingelaste aardige illustraties - dit educatieve Spaanstalige programma over Baruch De Espinoza in een serie 'Grandes filósofos', maar door een nogal vreemde en onduidelijke afzender in tweeën geknipt om het op 9 september 2009 op YouTube te kunnen plaatsen. Het programma is niet af. Wie weet volgt er nog een deel.

Baruch De Espinoza
Programa 'Grandes filósofos' Parte 1 

 

Lees verder...

Bonus-advies namens De la Court en Spinoza

Zaterdag had Trouw het bericht op de website (vandaag in de gedrukte krant) dat de bestbetaalde bankiers in 2008 niet of nauwelijks gekort zijn op hun bonussen, ondanks de grote verliezen die de banken leden. Zo blijkt uit een onderzoek van De Nederlandsche Bank (DNB) dat de beloningen bij 27 financiële instellingen in 2007 en 2008 bekeek. DNB noemt het ’opmerkelijk’ dat er bonussen zijn toegekend in bedrijven die in 2008 zware verliezen moesten incasseren. Topmannen die meer dan 1,5 miljoen euro per jaar verdienen, kregen vorig jaar een bonus van gemiddeld 311 procent van hun salaris. In 2007 was dat nog 355 procent. Werknemers met een salaris van 100.000 tot 200.000 euro ontvingen in 2008 gemiddeld 11 procent aan bonus. Het jaar ervoor was dat nog 30 procent. Volgens De Nederlandsche Bank zijn de mensen met de hoogste salarissen afhankelijker van hun bonus dan van het vaste deel van hun salaris. „Deze afhankelijkheid draagt het risico in zich dat medewerkers zich voornamelijk gaan richten op het zeker stellen en het maximaliseren van hun variabele beloning.” Er lopen in de VS al rechtszaken tegen bestuurders die ervan verdacht worden met de bedrijfsresultaten gemanipuleerd te hebben met het oog op het persoonlijke bonusbelang. “Perverse beloningsprikkels worden gezien als een van de oorzaken van de financiële crisis”, liet de AFM eerder weten. Minister Bos sloot recent een ‘herenakkoord’ over matiging van de bonussen met de top van de Nederlandse financiële sector. Vandaag heeft de krant artikel met de kop: “Obama opent aanval op vette bonussen.” Hij wil op de komende G20-top in Pittsburgh iets afspreken – wat precies is nog onduidelijk. Enfin, het betreft momenteel dagelijks nieuws.

Wim Klever stuurde mij een artikeltje over de ‘bonuscultuur’ toe dat hij aan NRC Handelsblad had aangeboden, maar dat deze krant – tot zijn begrijpelijke ergernis – niet opnam "omdat het inmiddels achterhaald is". Dit is een wel heel merkwaardige opvatting, waar immers nog bijna dagelijks over de bonuscultuur wordt gepubliceerd, "maar niets", zo schrijft Klever terecht, "wat ook maar in de verte lijkt op mijn voorstel dat geïnspireerd is op De la Court en Spinoza. Men acht het waarschijnlijk ook te zeer afwijkend van gangbare voorstellingen of vindt, dat het te veel aandacht van de lezer vergt. Als het je de moeite waard lijkt, mag je het publiceren. In ieder geval plaatst het de Hollandse Verlichting in de actualiteit."

En of ik het de moeite waard acht. Ik ben momenteel bezig met zijn Zuivere economische wetenschap. Een ontwerp op basis van Spinozistische beginselen (Amsterdam: Boom 1990), waarop ik binnenkort terugkom. 

Klever gebruikt in zijn stuk deze keer niet de term 'koppelingsbeginsel', ‘het door Spinoza (en Van den Enden) nagestreefde institutionele mechanisme, waardoor niet alleen extravaganties als die wij nu meemaken worden voorkomen, maar de staat, onze staat, baat vindt bij hebzucht, eerzucht e.d.’ Maar hij beschrijft in zijn onderstaand artikeltje wel hetzelfde beloningsmechanisme.

Als een vervolg op het eerdere blog “Met de Hollandse Verlichting kijken naar de economische crisis” van 22 december 2008, plaats ik graag deze beschouwing over de verbetering van het beloningssysteem van bestuurders.

Lees verder...

Dialoog tussen Darwin en Spinoza

Een jaar geleden, vrijdag 31 augustus 2008, nam Frans Saris, decaan en hoofd van de faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen, afscheid van de Leidse Universiteit. Zijn afscheidscollege was geen college, maar een soort performance, waarin hij vanuit de evolutietheorie antwoord gaf op de vraag 'Waartoe wetenschap'? Saris: 'Ik denk dat het écht zo is dat volkeren die aan wetenschap doen een grotere overlevingskans hebben.'  [van hier]

Saris' afscheidscollege had de titel Rondom de Leidse Beuk, dialogen over de waarde van wetenschap. Het was eigenlijk geen echt college, maar meer een performance. Saris schreef een toneeltekst, die hij samen met zijn naaste collega in het faculteitsbestuur,  Jan Kijne, en twee studenten voordroeg.
Het stuk speelt in de Hortus. De studenten, die in dit stuk de liefde bezingen, studeren zowel aan de faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen als aan de Faculteit der Kunsten.'  Het stuk gaat over de vraag 'Waartoe wetenschap?' en heeft zeven dialogen:

1.     Francis Bacon en Kamerlingh Onnes ,

2.     Kamerlingh Onnes Franz Kafka,

3.     Albert Einstein en Franz Kafka

4.     Albert Einstein en Charles Darwin,

5.     Charles Darwin en Spinoza,

6.     Niko Tinbergen en Spinoza,

7.     Niko Tinbergen en Francis Bacon

 

Lees verder...

De Internet Encyclopedia of Philosophy groeit gestaag

De Internet Encyclopedia of Philosophy [IEP; ze omschrijven zich als: A peer-Reviewed Academic Resource] bestaat al sinds 1995. Het is een non-profit organisatie die gedegen teksten biedt over filosofie. Onlangs hebben ze de vormgeving van de website vernieuwd, waarbij gelukkig de url’s behouden zijn, zodat eerder aangemaakte links blijven werken.

Over Spinoza bestonden al enige lemma’s, waarnaar ik al verwijzingen had op benedictusde spinoza.nl. Sinds een paardagen is daar een tekst Spinoza’s Epistemology bijgekomen.

Er was al langer een tekst over Benedict De Spinoza (1632-1677) van Blake D. Dutton, Loyola University Chicago, van 7 juli 2005.

Lees verder...

Op YouTube impressie van het Bijlmer Spinoza Festival

Op 13 september 2009 plaatste iemand die als pseudoniem SpinozaNL aannam, op YouTube een impressie van het Bijlmer Spinoza Festival, een kunstproduktie van Thomas Hirschhorn in het kader van My Name is Spinoza.

Het is een impressie van een van de dagen (volgens mij die van 14 juni 2009) waarop Miriam van Reijen een lezing hield.
De muziek is "Monster's Balls" van Randolf Smeets aka The Phlod Nar, zo laat de maker van de muziek via de e-mail weten. Deze muziek lijkt voor 'SpinozaNL' belangrijker dan de lezing, waarvan je enige flarden hoort. Maar een aardige impressie is het.

Lees verder...

Spinozadag 2009: Spinoza en De Liefde

Op zondag 22 november 2009 vindt de Spinozadag 2009 plaats. We vieren dan de 377ste geboortedag van de grote filosoof Baruch de Spinoza. Inmiddels is al iets meer bekend over het programma 
Spinozadag 2009

Spinoza en De Liefde

Op deze tweede Spinozadag besteden we* aandacht aan de gedachten van Spinoza over de liefde. De naastenliefde, de liefde tot God/de Natuur, de relatie met de verstandelijke kennis.

Carolien Gehrels, wethouder Kunst en cultuur van Amsterdam, verricht de aftrap en opent het evenement. Hierna zal prof.dr. Piet Steenbakkers een inleiding houden over de liefde in de filosofie van Spinoza.

In reactie hierop zal prof.dr. Kees Schuyt zijn visie geven op het thema. Vervolgens is het woord aan het publiek dat in discussie kan gaan met de sprekers. Rob Hartmans zal het debat in goede banen leiden met prikkelende stellingen en vragen.

Tot slot zal Theo Loevendie ons vertellen waar zijn bewondering voor Spinoza vandaan komt en waarom hij al vanaf zijn jeugd een grote opera over deze filosoof wil componeren. De Spinozadag krijgt helemaal een feestelijk karakter door de muzikale bijdragen van de Fanfare van de Eerste Liefdesnacht.

* 'we'= De Spinozadag is een co-productie van de Amsterdamse Spinoza Kring en Paradiso.

Lees verder...

Schopenhauer's Spinoza

In het verslag op dit weblog van 31 juli 2009 van de 10e Spinoza-zomerweek die de Vereniging Het Spinozahuis voor de 3e maal in het Woodbrookershuis te Barchem hield, schreef ik dat een van de deelnemers voorstelde om met een groepje een project te beginnen 'Spinoza in Schopenhauer'; toe te spitsen op het gebruik en de betekenis van het Spinozistische conatus-begrip bij Schopenhauer. “Er toonden genoeg deelnemers belangstelling, waaronder blogger, zodat we hierover t.z.t. meer zullen kunnen vernemen,” schreef ik toen. De initiatiefnemer zou eerst nog wat moeten voorbereiden en dan met voorstellen voor de aanpak van de studie komen.

Het lijkt zo vanzelfsprekend: Schopenhauer (1788 – 1860) de filosoof van “De Wereld als Wil en Voorstelling”, die ook flink studie heeft gemaakt van het werk van Spinoza, zal dus wel een forse link hebben gelegd tussen het conatus-begrip van Spinoza en zijn eigen ‘wereld als wil’-opvatting.

Dat lijkt voor Spinozisten zo vanzelfsprekend... Dat verwachten ze. Maar is het ook waar?

Lees verder...

Fernando Pessoa: Er is metafysica genoeg in denken aan niets

Al eerder had ik een blog over de Portugese dichter Fernando Pessoa die beroemd werd door zijn ‘heteroniemen’ - zie hier. Ik nam daarin het gedicht op De natuur bestaat niet van zijn heteroniem Alberto Caeiro die een volstrekt nominalistisch wereldbeeld aanhing - zoals Pessoa als het ware zelf graag zou willen hebben.

Ook het gedicht Er is metafysica genoeg in denken aan niets is van Pessoa's heteroniem Alberto Caeiro en drukt heel scherp die zelfde filosofische wereldbeschouwing uit.

Hij lijkt op het eerste gezicht misschien een anti-Spinoza, maar heeft hem volgens mij heel goed begrepen - en staat aan zijn kant.

Lees verder...

Spinoza's God: de meest grandioze cirkelredenering ooit bedacht door een mens (Luc Devoldere)

Het Belgische Knack heeft vandaag dit bericht:

Exclusieve voorpublicatie Luc DevoldereOp vrijdag 18 september wordt 'Lucifers bij de brand' van Luc Devoldere voorgesteld. Op Knack in avant-première 10 explosieve notities uit Devoldere's nieuwe boek vol rake bemerkingen en poëtische terzijdes.

Luc Devoldere, classicus en filosoof, is hoofdredacteur van Ons Erfdeel en een vooraanstaand en erudiet essayist.

 

Van de tien 'explosieve notities' op Knack.be neem ik er twee over:

6.
'Klein traktaat over God'
-"En God? Waar blijft God in die tocht en dat boek van je?"
-"God, ja."

God is een tussenwerpsel dat aporie uitdrukt: verlegenheid, perplexiteit.
Uiteraard is dit tussenwerpsel niet de God die Spinoza indrukwekkend heeft opgericht in het eerste hoofdstuk van zijn Ethica met wat misschien de meest grandioze cirkelredenering is, ooit bedacht door een mens.

De Europese cultuur, de Europese wijsbegeerte heeft lang rond God gedraaid. Rond het begrip, het woord "God". Het is één van de meest beladen, misbruikte woorden. Misschien moeten we er proberen van af te raken, maar je raakt niet af van woorden. Zelfs als kadavers fascineren ze nog.

God is dus een woord, een woord dat te veel wil uitdrukken, en daardoor het gevaar loopt een lege huls te worden, een niet meer gebruikte mal.

God bestaat niet, maar hij is wel heel interessant.

Lees verder...

Spinoza.blogse.nl bestaat vandaag 2 jaar - hiep, hiep

Tijdens de discussie die ik vanmiddag voerde met Bert de Keizer, realiseerde ik me dat ik inmiddels ruim twee jaar met Spinoza bezig ben en bemerkte, toen ik dat even checkte, dat ik vandaag precies twee jaar geleden met dit weblog ben gestart.

Kom, we maken er een gezellig feestje van... en nog vele jaren...

Lees verder...

Studie naar Spinoza en Machiavelli op komst

Bij Continuum Publishing Corporation ging ik even kijken of er al nieuws was over de komende Spinoza-encyclopedie, die eerder wel op de site stond, maar daar weer was afgehaald. Er stond niets. Wel zag ik de aankondiging van een wellicht interessante monografie die op 17 aug. 2009 zou zijn uitgekomen (volgens Amazon op 15 september verschijnt).

Conflict, Power, and Multitude in Machiavelli and Spinoza - Tumult and Indignation by Filippo Del Lucchese

The first comprehensive study of the relationship between Machiavelli and Spinoza's political philosophy.

ISBN: 9781441150622, 224 Pages, hardcover World rights £65.00 - volgens Bol.com gaat het € 81,99 kosten.

De uitgever meldt het volgende: Lees verder...

Otto von Bismarck (1815 - 1898) en Spinoza

Al enige malen was ik tegengekomen dat Willem Meijer, over wie ik eerder een blog had, een artikel had geschreven, getiteld Bismarck en Spinoza. Waarschijnlijk had ik het ook gelezen bij Siebe Thissen, die het stuk ‘een lofrede op Bismarck’ noemde, “waarin hij de Duitse kanselier op een lijn plaatst met 'groote denkers' als Spinoza, Rousseau en Goethe. In Bismarcks 'Real-Politik' komen Spinoza's opvattingen over de staat het meest pregnant tot uitdrukking. Net als Spinoza zou Bismarck de liefde voor het vaderland en voor de staat boven alle andere belangen stellen, waaronder bijbelse voorschriften. Hoewel de rijkskanselier, in tegenstelling tot Spinoza, maar weinig oog heeft voor het vraagstuk van de volkssoevereiniteit, trekken beiden toch eenzelfde conclusie: overheidsegoïsme is de noodzakelijke grondslag van iedere zichzelf respecterende staat. […] Meijer en zijn promotor Van der Wijck liepen vooruit op de autoritaire eenheidsstaat die de spinozist Johan Herman Carp later in het nationaal-socialisme gerealiseerd zal zien." [Hebben we toch Carp weer… Hier]

Welnu, dit artikel trof ik aan in een door Microsoft gescande jaargang van het Tijdschrift voor Wijsbegeerte uit een Canadese bibliotheek. De wereld wordt almaar kleiner.

Ik heb het in ander jasje gestoken en op benedictusdespinoza.nl geplaatst. Het telt zo slechts 4 pagina's.
N.B. op 15 januari 2015 het PDF naar een veiliger omgeving overgebracht.

Nu laat Meijer wel weten dat hij een artikel van Heinrich Rosin samenvat en doorgeeft, maar hij vergat de titel ervan te melden. Dat doe ik hier dan; het betrof:

H. Rosin, Bismarck und Spinoza, Parallelen ihrer Staatsanschauung. In: Festschrift Otto Gierke zum siebstigsten Geburtstag (1911), p. 383.

Lees verder...

Boekenbezit van Spinoza uitgebracht in vrij toegankelijke catalogus

boekspinoza.jpgAl twee maanden staat een door de Universiteitsbibliotheek van Groningen gemaakt overzicht van het boekenbezit van Spinoza op internet ter inzage klaar. Het is een vrij toegankelijke en downloadbare catalogus die geraadpleegd kan worden door wie daarin maar geïnteresseerd is.

Ik had dit nog niet eerder opgemerkt, maar wat op internet is gebracht wordt ooit ontdekt. En ik geef mijn ontdekkingen graag via dit weblog aan iedereen door!

Grappig, ik was bij het maken van een blog over Carp zomaar even op zoek naar ‘Tönnies +Spinoza’ en zie, de brave Google gaf deze hit: 
http://www.rug.nl/Bibliotheek/nieuws/nieuwsLocatie/UB/spinozaBoekenbezit

Daar Tonnis Musschenga een van de samenstellers van de catalogus was.

Ooit komt alles uit.

 
Deze foto van boeken van Spinoza, door Reyer Boxem in 2007 voor de Universiteitskrant Groningen gemaakt, is voor de kaft gebruikt, maar is in de pdf niet meegenomen.

Lees verder...

Carps spinozisme: immanentiefilosofie die in het nationaal-socialisme zijn logische uitkomst vond?

En dan kom ik nu aan het moeilijke en laatste blog over Carp: hoe fout is de nationaal-socialist Carp eventueel in zijn Spinoza-interpretatie? Laat ik maar meteen aan het begin ronduit zeggen: in het geheel niet. Natuurlijk kom je bij hem uitleggingen tegen waar je je niet in kunt vinden, maar die wel te begrijpen en te beargumenteren zijn – of die gewoon een andere vertrekkeuze inhouden. Het is vooral een emotioneel ongemak dat je in de weg zit en waarmee je de kans loopt bevooroordeeld te lezen (of er maar helemaal niet aan te beginnen, zoals mij aanvankelijk overkwam). Hetzelfde ongemak heb je bij Martin Heidegger en bij Carl Schmitt. Maar wie fout handelden kunnen toch goed gedacht hebben. Het is verkeerd te denken dat alles wat een (veroordeelde) ‘foute persoon’ gedacht, gedaan en geschreven heeft, daarmee ook verwerpelijk is. Maar het blijft uiteraard wel nuttig om ‘foute gedachten’ op te sporen en aan te wijzen. Maar die, andere dan discutabele gedachten, heb ik niet kunnen vinden?

Siebe Thissen heeft nooit uitvoerig over Carp geschreven, noemt hem slechts af en toe. Zo ook in zijn in 1995 – ik meen voor Filosofie Magazine - geschreven ‘NEDERLAND ZINKT!’ Nederlandse filosofen aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, neemt hij Carp mee in een opsomming, maar zegt niets afzonderlijks over hem, als hij schrijft: “Mensen als Wigersma, Hessing, Carp, Goedewaagen en Poortman interpreteerden het nazisme op een louter filosofische wijze en verloren de politieke realiteit volledig uit het oog. Werkelijkheid was voor hen slechts begrepen werkelijkheid in hegeliaanse zin. Dat echter het onbegrepene (ressentiment, de fascinatie voor geweld en strijd, irrationeel antisemitisme etc.) ook deel uitmaakte van diezelfde werkelijkheid werd door hen volledig veronachtzaamd. Bovendien maakten zij allen deel uit van een wijsgerige beweging die haar belangrijkste drijfveer omstreeks 1900 al geformuleerd had: de afkeer van de moderne, democratische, verstedelijkte en industriële samenleving.” [Hier] Oké wellicht kun je ze een slecht begrepen werkelijkheid verwijten – maar dat is dan een oordeel vanuit wijsheid achteraf.

Lees verder...

J.H. Carp (1893 - 1979) hoofdlijnen van zijn Spinozisme

Nadat ik eerst een aanleiding en inleiding en vervolgens de belangrijkste biografische feiten betreffende Johan Herman Carp bracht, tracht ik in dit blog enige hoofdlijnen van zijn Spinozisme te schetsen, waar nodig inclusief enige kritiek. In een volgend en laatste blog kom ik dan op de moeilijkste kwestie: in zijn nationaal-socialisme zat hij fout, maar hoe fout is eventueel zijn Spinozisme?

Carp legt in diverse publicaties sterk het accent op het subjectieve van elke denkrichting. Die ‘subjectieve noodwendigheid’ vindt haar basis in het metafysische verlangen, de metafysische behoefte om de wereld en de mens daarin, te leren kennen. Daarin neemt de mens – vanuit zijn subjectiviteit - een plaats, een standpunt in. De subjectiviteit van de filosofische lezer (die b.v. Spinoza gaat lezen) vormt het beginpunt, terwijl het object, d.w.z. de inhoud van de tekst, niet als ‘een gegeven’ beschouwd mag worden. Carp ziet het spinozisme niet als een gesloten wijsgerig stelsel, maar als een bepaalde denkrichting of beschouwingswijze, waarvan de ‘eeuwige ideeën’ naar gelang tijd en plaats in nieuwe termen moeten worden aangegeven. Dit vraagt van een uitlegger een bewustworden en geheel zich eigen maken van het gedachtegoed. Maar voor zover het gaat om uitleggen (en niet alleen zelf filosoferen) moeten de relaties tussen (de logica van) de begrippen van de oorspronkelijke denker gehandhaafd blijven. Het cognitief denken is: deduceren, bewijzen, maar het vertrekpunt is niet te bewijzen. “In de definities is het spinozisme emotioneel”. De kwestie is: hoe boven het beleven-zonder-meer uit te gaan, opdat redelijke bezinning kan aanvangen?

Lees verder...

J.H. Carp (1893 - 1979) spinozist en nationaal-socialist

Zoals ik in het vorige blog aankondigde, wil ik wat schrijven over Carp. In dit blog eerst maar eens de biografische feiten.

Johan Herman Carp werd geboren uit een geslacht van hoge militairen en predikanten, studeerde in Leiden rechten, met accent op staatsrecht, en promoveerde in 1921 bij H. Krabbe op een proefschrift over het Sovjet-communisme of Bolsjewisme. Krop wijst erop dat Carp de rechtstheorie van zijn promotor aanhing en verder ontwikkelde over de leer van de rechtssoevereiniteit, waarmee deze tegen het rechtspositivisme inging en stelde dat een wet niet bindend is vanwege de wil van de wetgever, maar doordat hij wordt gedragen door het rechtsgevoel en het rechtsbewustzijn van een rechtsgemeenschap.1  

Terwijl hij aan zijn proefschrift werkte kreeg hij een aanstelling bij de provincie Zuid-Holland, eerst als adjunct-commies en uiteindelijk administrateur-afdelingschef.

In de twintiger jaren verschenen diverse publicaties van hem waarin hij de rechtsoevereiniteitsopvattingen van zijn voormalige promotor verder uitwerkte en dit in een Hegeliaans geschiedfilosofisch kader deed waarbij hij een relatie legde met ‘de moderne tijdgeest’.

In die jaren ontwikkelde hij ook zijn kennis over het denken van Spinoza. Hij trad toe tot de redactie van het Chronicon Spinozanum van de in 1920 opgerichte internationale Societatis Spinozana. Van 1921 tot 1927 verschenen vijf nummers van dit jaarboek; in de nummers 2 t/m 5 verschenen van Carp artikelen. 

Ik memoreerde in het vorige blog al dat hij gevraagd was om in 1922 tijdens de vergadering waarin werd gevierd dat de Vereniging Het Spinozahuis vijfentwintig jaar eerder was opgericht, de lezing te houden. Deze lezing droeg de titel “Psychologische beschouwingen in verband met het wezen van het spinozisme” en verscheen in Tijdschrift voor wijsbegeerte, hetgeen wellicht zijn eerste publicatie over Spinoza was. [Hier als pdf2  

Lees verder...

J.H. Carp (1893 - 1979) - eerste opstapje: over een schijntegenstelling

Twee boeken van dr. J.H. Carp die ik bezit, had ik tot voor kort merendeels ongelezen gelaten. De wetenschap dat spinozist Carp eind 30-iger jaren NSB’er werd, naaste juridisch adviseur van Mussert en een belangrijke functie voor de Duitsers in de oorlog vervulde, was een schrijnend en storend weten. Hoeveel fascisme/nazisme zou er in zijn Spinoza-uitleg vermengd zijn? Ik liet die boeken dus verder maar met rust.

Toen ik begin deze maand in de 16e jaargang van het Tijdschrift voor Wijsbegeert die op internet te vinden is, de lezing tegenkwam die Carp hield tijdens de vergadering in 1922 waarin werd gevierd dat de Vereniging Het Spinozahuis vijfentwintig jaar eerder was opgericht, heb ik die lezing na lezing tekstueel ‘geremasterd’ en als pdf op benedictusdespinoza.nl heruitgebracht. Je moet hier en daar door wat gezwollen tijdgebonden taalgebruik heenlezen, maar krijgt dan een boeiend verhaal over hoe Spinoza gelezen kan worden. Ik kom daar in een later blog  op terug.

Intussen hier alvast twee dingen erover: de Vereniging Het Spinozahuis hoeft zich achteraf niet te schamen of het feit weg te moffelen dat deze lezing door deze persoon in deze tijd werd gehouden. Voorts valt mij op dat in de twee artikelen (in 1998 en 1999)1 die Henri Krop over Carp schreef voor het tijdschrift Geschiedenis van de wijsbegeerte in Nederland, hij dit feit niet meldt. Misschien was het hem niet bekend? Deze lezing zal een van de eerste publicaties over Spinoza geweest zijn van Carp, die toen 29 jaar was en net het jaar ervoor gepromoveerd op Het Bolsjewisme.

Lees verder...

'Baruch Emanuel' van Dmitri Plax

Bij mijn speurwerk kwam ik weer een kunstproduct tegen, een theaterproductie waar Spinoza in voorkomt, en dat ik in de verzameling "Spinoza in kunstuitingen" opneem. Wie weet wil een theaterinstantie het ooit vertalen en brengen.

Dmitri Plax. Konstnär, poet och radioproducent. Född i Minsk men nu boende i Stockholm...
De in Minsk geboren en in Stockholm levende en werkende kunstenaar, dichter en radioproducer Dmitri Plax schreef in 2004 een dialoog tussen de filosoof Baruch de Spinoza (1632-1677) en de wetenschapper-mysticus Emanuel Swedenborg (1688-1772). Swedenborg werd elf jaar na het overlijden van Spinoza geboren, maar in een toneelstuk is alles mogelijk. Het is zeker dat Swedenborg de Ethica las, maar hij had een dualistische wereldopvatting, waarin de geestelijke wereld apart van de stoffelijke bestond. Swedenborg 'wist' alles van engelen...

Lees verder...

Borges en Spinoza in 'De literator als filosoof'

Voor wie het nog niet ontdekt heeft, heb ik weer een tip: dit boek van Robert Lemm over Jorge Luis Borges, De literator als filosoof, ligt in de ramsj (bij o.a. Steven Sterk en Selexyz); van €26,95 voor €7,90.

Zoals uit twee eerdere blogs (deze en deze) waarin ik gedichten van Borges over Spinoza bracht, blijkt, had Borges grote waardering en bewondering voor en - uiteraard - ook kritiek op Spinoza. Hij vond Spinoza's God en universum boeiend - om steeds naar op zoek te blijven. Maar zijn euclydische methode vond Borges maar niks. Hij schaarde Spinoza onder de "meesters van de fantastische vertelkunst".

Behalve in een apart hoofdstuk, "Borges en Spinoza", komt Spinoza in dit boek op vele plaatsen voor. Bijvoorbeeld in hoofdstukken als "Borges en Swedenborg", "Borges en Schopenhauer", maar ook in uitvoerige paragrafen over Miguel de Unamuno en Fritz Mauthner e.a. Waar lees je nou over Mauthner? Ja op dit weblog? Maar verder? In dit boek van Lemm dus.

Lees verder...

Kunstenaar Chris van der Kaap & Spinoza

Spinoza heeft altijd al - naast op filosofen en wetenschappers - vooral een bijzondere aantrekkingskracht uitgeoefend op kunstenaars. Op de Duitse Romantici aan het begin van de 19e eeuw, op de Beweging der Tachtigers aan het eind van die eeuw, op de kunstenaars van De Stijl. Er zijn vele voorbeelden te noemen.

Chris van der KaapVia een blog van 1 september op het Italiaanse Foglio Spinoziano Blog ontdek ik Chris van der Kaap: een jonge - 25 april 1989 geboren - ‘collagist, photographer and writer.’ Chris van der Kaap is student aan de Gerrit Rietveld Academie. Toen hij in 2005, op 5 havo van de Vrije School de IJssel in Zutphen zat, had hij al eens wat foto´s ingezonden op Noorderlicht Fotografie.
Vandaar krijg je een link naar zijn website.

Op die site heeft hij niets over Spinoza. Maar hij schreef – verwijzend naar de Spinozamanifestatie in Amsterdam, krijg ik de indruk -  mede n.a.v. het lezen van de Ethica, een kort essay over verstand en gevoel: Things you do, and don't understand. Dit is in het Italiaans vertaald en samen met het origineel op fogliospinoziano.it te vinden. Lees verder...

Michael Della Rocca houdt in Rijnsburg een Spinozalezing

Op zaterdag 26 september 2009 organiseert de Vereniging Het Spinozahuis een Spinozalezing door de Amerikaanse deskundige van de Yale University op het terrein van de geschiedenis van de vroeg moderne filosofie i.h.b. Spinoza: prof. dr. Michael Della Rocca.

De lezing kreeg de titel mee: Points of View and the Two-Fold Use of the Principle of Sufficient Reason in Spinoza.

VoorkantDella Rocca promoveerde in 1991 in Berkeley. Vijf jaar later verscheen zijn boek Representation and the Mind-Body Problem in Spinoza (Oxford University Press - bij books.google.nl in te zien)

 

En vorig jaar kwam bij Routledge zijn boek Spinoza uit, een zeer intrigerend boek dat ik met grote interesse las, maar nog steeds niet op dit weblog heb besproken. Hij benadrukt zo sterk de toepassing door Spinoza van het principe van de voldoende grond, dat het wel lijkt alsof hij Spinoza door de ogen van Leibniz leest.

Inderdaad, zoals de uitnodiging van Het Spinozahuis schrijft: "een even originele als vruchtbare benadering."

Zie hier de bespreking van dit boek op Notre Dame Philosophical Reviews door Michael LeBuffe van Texas A&M University: "an excellent introduction to Spinoza's philosophy and a major contribution to Spinoza scholarship. [...] Della Rocca captures perhaps the central theme of Spinoza's philosophy, his rationalism, in a clear and powerful way. Spinoza offers highly original, often brilliant scholarship..."

Lees verder...

Georg Cantor (1845 - 1918) leerde veel van Spinoza, maar werd geen Spinozist

Het levenswerk van de, in Sint-Petersburg geboren, Duitse wiskundige Georg Cantor was zijn ontwikkeling van de verzamelingenleer, zijn bijdrage tot de verdere ontwikkeling van de calculus en de analyse van het continuüm van de reële getallen. Vooral 'oneindigheid' intrigeerde hem in hoge mate - wilde hij begrijpen.
In 1867 promoveerde hij aan de Universiteit van Berlijn op een onderwerp uit de getaltheorie, en werd datzelfde jaar als privaatdocent aan de Universiteit van Halle aangesteld. In 1872 werd hij er tot buitengewoon, in 1879 tot gewoon hoogleraar wiskunde benoemd. Hij bleef zijn hele leven aan deze universiteit verbonden.

Cantor introduceerde het begrip transfiniete getallen: getallen die niet strikt (absoluut) oneindig zijn maar toch groter dan ieder eindig getal. Het wordt tegenwoordig meestal gewoon aangeduid als: oneindige getallen. Een van zijn opmerkelijkste bijdragen was aan te tonen dat het begrip ‘oneindigheid’ niet ongedifferentieerd was: er waren, zo toonde hij aan, meerdere soorten oneindigheid te onderscheiden: niet alle oneindige verzamelingen waren van dezelfde grootte – ze kunnen met elkaar worden vergeleken: sommige oneindigheden zijn groter dan andere.

Lees verder...

Spinoza's filosofie voor het overwinnen van angst en het ervaren van geluk

De 'Spinozakring Roosendaal' biedt een oriëntatiecursus 

De  filosofie van Benedictus de Spinoza
voor het overwinnen van angst
en het ervaren van geluk
De oriëntatiecursus
omvat 5 thema’s
de 1e avond
Spinoza, levend in de 17e eeuw, vond wat de mens van nu zoekt
de 2e avond
Spinoza’s kijk op de werkelijkheid
de 3e avond
Hoe Spinoza de mens begrijpt in al zijn doen en laten
de 4e avond
Spinoza’s handreiking voor het overwinnen van angst
en het ervaren van geluk
de 5e avond
De waarde van de filosofie van Spinoza voor ons,
mensen van de 21e eeuw
Lees verder...